Research Paper

Identification and Prioritization of Cyberpark Components with an Emphasis on Geotechnology in the Tourism Industry

Mehrdad Naserpour^[1]  , Mohammad Bashokouh Ajirloo *^[2] , Ghasem Zarei ^[3] , Hossein Rhimi Kolour  ^[4]

© Author(s)                                                        publisher. University of Mazandaran

Extended Abstract

1.     Introduction

In recent decades, alongside the accelerating pace of technological transformations, new concepts have emerged that blur the boundaries between physical and digital spaces. One of these emerging concepts is the “cyberpark”, which is conceived as an ecosystem that integrates nature, digital technologies, and human society. Cyberparks are no longer recognized merely as physical recreational or cultural spaces; rather, they serve as platforms for intelligent interaction between people and places, where cutting-edge technologies such as the Internet of Things (IoT), augmented reality (AR), and virtual reality (VR) play a central role. This trend has gained particular significance in the tourism industry, as contemporary tourism is more than ever dependent on creating personalized and interactive experiences, necessitating the adoption of innovative technologies.

2.     Research Methodology

This research is applied in terms of purpose and descriptive–survey in terms of method, employing both qualitative and quantitative approaches. The statistical population includes tourism managers and university professors in the fields of urban planning, tourism management, and information technology management. Using purposive sampling, 24 participants were selected. In the qualitative stage, interviews were conducted to identify cyberpark indicators. The validity and reliability of the interviews were tested using the Content Validity Ratio (CVR) and Cohen’s Kappa coefficient. In the quantitative stage, a questionnaire was used to apply the fuzzy Delphi method. Indicators identified in the interviews were incorporated into the questionnaire. The content validity and reliability (based on inconsistency rate of 0.035) confirmed the robustness of the tool. Data were analyzed using the fuzzy Delphi method.

3.     Research Findings

In the findings section, it should be noted that after two rounds of questionnaire distribution among the experts, the difference of opinions between the two stages was less than 0.1, which indicates that consensus among the experts was achieved. Ultimately, based on the results of the study, the most important components of the cyberpark were identified and ranked as follows: smart tourism attractions, interactive tourism, phygital space, data-driven tourism, implementation of cyber-geo hubs, personalized interactive experiences, development of cyber-tourism markets, development of spatial infrastructures, emergence of the novo-eco cyber-natural concept, location-based tourism services, smart tourism management, geo-analytics expansion, utilization of bio-spatial data, growth of the smart tourism ecosystem, location-based smart advertising, and the application of holoportation technology.

4.     Conclusion

The findings of this study indicate that the development of tourism in the contemporary era is not feasible without a strong emphasis on geo-technological components. First, the smartization of tourist attractions emerges as a critical prerequisite for enhancing the quality of the tourist experience. The use of the Internet of Things (IoT), interactive displays, and intelligent guiding systems enables visitors to access accurate and up-to-date information while fostering deeper engagement with their surroundings. In addition, the growing importance of interactive tourism and the creation of phygital spaces (a fusion of physical and virtual environments) allow tourists to play an active role in shaping their travel experiences, moving beyond passive consumption toward becoming co-creators. Moreover, the findings underline the necessity of data-driven tourism, where behavioral and spatial data can inform managerial decision-making and facilitate the delivery of personalized services. In this respect, the implementation of cybergeohubs plays a pivotal role by integrating and analyzing spatial data to ensure the seamless provision of services and enable smart destination management. Ultimately, offering personalized interactive experiences, particularly through artificial intelligence and machine learning algorithms, can significantly enhance tourist satisfaction and loyalty while positioning destinations toward sustainable competitiveness. Another critical axis highlighted in this study is the development of spatial infrastructures, which represent the foundation of any technological intervention. The results reveal that without integrated spatial infrastructures, advanced technologies such as geo-analytics and location-based advertising cannot achieve their intended efficiency. This aligns with recent literature emphasizing that the absence of robust spatial infrastructures is a key barrier to the advancement of smart tourism in developing countries. In addressing this gap, the present study underscores that spatial infrastructure should not be considered a secondary component but rather the central core of cyberpark development.

Funding

There is no funding support.

Authors’ Contribution

The authors contributed equally to the conceptualization and writing of the article. All of the authors approved the content of the manuscript and agreed on all aspects of the work.

Conflict of Interest

Authors declared no conflict of interest.

Acknowledgments

We are grateful to all the persons for scientific consulting in this paper.

*Corresponding Author: mohammad bashokouh ajirloo

[1]. Ph.D Candidate in Department of Business Management, Faculty of Social Sciences, University of  Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. (m.naserpour@uma.ac.ir)

[2]. Professor of Department of Business Management, Faculty of Social Sciences, University of  Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.( bashokouh@uma.ac.ir)

[3]. Professor of Department of Business Management, Faculty of Social Sciences, University of  Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.(zarei@uma.ac.ir)

[4]. Associate Professor Business Management Department, Faculty of Social Sciences, University of  Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran.(h_clever@uma.ac.ir)

علمی پژوهشی

شناسایی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های سایبرپارک با تأکید بر ژئوفناوری در صنعت گردشگری

مرداد ناصرپور[1] ^،  محمد باشکوه آجیرلو[2]* ، قاسم زارعی[3] ، حسین رحیمی کلور[4]

1. مقدمه

در دهه‌های اخیر، هم‌زمان با شتاب فزایندۀ تحولات فناورانه، شاهد شکل‌گیری مفاهیم نوینی هستیم که مرز میان فضای واقعی و فضای دیجیتال را کم­رنگ ساخته‌اند. یکی از این مفاهیم نوظهور «سایبرپارک» است که به‌عنوان زیست‌بومی ترکیبی از طبیعت، فناوری‌های دیجیتال و جامعۀ انسانی مطرح می‌شود (Smaniotto et al, 2018). سایبرپارک‌ها دیگر صرفاً به‌عنوان فضاهای فیزیکی تفریحی یا فرهنگی شناخته نمی‌شوند؛ بلکه بستری برای تعامل هوشمند میان افراد و مکان‌ها به­شمار می‌روند که در آن فناوری‌های نوین هوش مصنوعی همچون اینترنت اشیا، واقعیت افزوده و واقعیت مجازی نقشی محوری ایفا می‌کنند (Hochmair et al, 2025). این روند به‌ویژه در صنعت گردشگری اهمیتی دوچندان یافته است؛ چراکه گردشگری در عصر حاضر بیش از هر زمان دیگری به خلق تجربه‌های شخصی‌سازی‌شده و تعاملی وابسته شده و نیازمند بهره‌گیری از فناوری‌های نوآورانه است (Klichowski, 2018).

بااین‌حال، طراحی و توسعۀ سایبرپارک‌ها بدون تکیه بر داده‌ها و ابزارهای مکان‌محور امکان‌پذیر نیست. در این میان، ژئوفناوری به‌عنوان مجموعه‌ای از فناوری‌های مکان‌محور ازجمله GIS، GPS، سنجش از دور نقش زیربنایی در هوشمندسازی مقاصد گردشگری و مدیریت فضاهای تعاملی ایفا می‌کند (Acheampong, 2025). ژئوفناوری نه‌تنها امکان گردآوری و تحلیل داده‌های مکانی را فراهم، بلکه بستر لازم برای پیش‌بینی جریان‌های گردشگری، بهینه‌سازی زیرساخت‌های شهری، شخصی‌سازی خدمات سفر و حتی توسعۀ تبلیغات مبتنی بر مکان را ایجاد می‌کند (Arya, 2024). درواقع، سایبرپارک‌ها بدون بهره‌گیری از ژئوفناوری، به مجموعه‌ای از ابزارهای دیجیتال پراکنده تقلیل می‌یابند که فاقد انسجام لازم برای پاسخ‌گویی به نیازهای پیچیدۀ گردشگران هستند (Kowkabi & Barmayehvar, 2021).

با وجود اهمیت این موضوع، مرور ادبیات پژوهش نشان می‌دهد که تاکنون بیشتر مطالعات انجام‌شده یا به معرفی کلی سایبرپارک به‌عنوان یک مفهوم جدید پرداخته‌اند و یا صرفاً کاربردهای جداگانه‌ای از ژئوفناوری را در گردشگری بررسی کرده‌اند. به بیان دیگر، شکاف اساسی در پژوهش‌های پیشین این است که مؤلفه­های کلیدی سایبرپارک و ژئوفناوری در بستر گردشگری کم­تر مورد توجه قرار گرفته است؛ درحالی‌که این شناخت مؤلفه­ها می‌تواند چشم‌اندازهای تازه‌ای را در طراحی و مدیریت مقاصد گردشگری هوشمند ارائه دهد. برای نمونه، پژوهش‌های محدود موجود غالباً به استفاده از GIS در مدیریت ترافیک گردشگری یا به‌کارگیری واقعیت افزوده در معرفی جاذبه‌ها پرداخته‌اند، اما کم­تر مطالعه‌ای به بررسی جامع و اولویت­بندی عوامل کلیدی سایبرپارک با تأکید بر مؤلفه‌های ژئوفناورانه در صنعت گردشگری پرداخته است. این خلأ پژوهشی موجب شده است که مدیران گردشگری و سیاست‌گذاران شهری نتوانند از ظرفیت‌های هم‌افزای این دو حوزه در طراحی مدل‌های هوشمند بهره‌مند شوند.

از این منظر، ضرورت انجام پژوهش حاضر آشکار می‌شود. نخست، صنعت گردشگری ایران و به‌ویژه شهر تهران با وجود برخورداری از جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی متعدد، هنوز نتوانسته است جایگاه واقعی خود را در بازار جهانی گردشگری به دست آورد. یکی از علل این امر فقدان بهره‌گیری نظام‌مند از فناوری‌های نوین در مدیریت و بازاریابی گردشگری است. دوم، با گسترش روزافزون استفاده از ابزارهای دیجیتال و افزایش تقاضای گردشگران برای تجربه‌های تعاملی و شخصی‌سازی‌شده، غفلت از رویکردهای فناورانه در مدیریت مقاصد گردشگری به معنای عقب‌ماندن از روندهای جهانی خواهد بود. سوم، سایبرپارک به‌عنوان یک رویکرد نوآورانه می‌تواند بستری مناسب برای پیوند میان محیط‌های واقعی گردشگری و فناوری‌های ژئوفناورانه فراهم کند و از این طریق موجب ارتقاء کیفیت تجربۀ گردشگری، افزایش رضایت گردشگران و تقویت اقتصاد گردشگری در شهرهایی چون تهران شود.

بنابراین، این پژوهش با عنوان «شناسایی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های کلیدی سایبرپارک با تأکید بر ژئوفناوری در صنعت گردشگری» درصدد است تا ضمن پر کردن خلأ موجود در ادبیات، چارچوبی علمی و کاربردی برای تبیین نقش ژئوفناوری در طراحی و توسعۀ سایبرپارک‌ها ارائه دهد. این چارچوب می‌تواند علاوه بر غنای مباحث نظری در حوزۀ گردشگری هوشمند، برای مدیران و سیاست‌گذاران شهری نیز به‌عنوان ابزاری اجرایی جهت بهبود مدیریت مقاصد و ارتقاء رقابت‌پذیری تهران در بازار گردشگری بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد؛ لذا مسألۀ اساسی پژوهش حاضر این است که مهم‌ترین مؤلفه­های سایبرپارک با تأکید بر ژئوفناوری در صنعت گردشگری کدامند؟

2. ادبیات پژوهش

سایبرپارک

وجود تکنولوژی­های جدید طی سال‌ها، ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪیﻫﺎی مرسوم در مورد ﻓﻀﺎﻫﺎی ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎدۀ اﻧﺴﺎن (منزل، اداره، مکان­های ﻋﻤـﻮﻣﻲ، ﻣﺠﺎزی و...) ﺗﻐﻴﻴﺮ داده و شکل نوینی از ﻓﻀﺎﻫﺎی زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺪرن اﻣﺮوزی ازجمله ﺳـﺎﻳﺒﺮﭘـﺎرک به­وجود آﻣـﺪه­اند (Smaniotto et al, 2018). واژۀ ﺳﺎﻳﺒﺮﭘﺎرک ﺑﻪﻋﻨﻮان محیط ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ واسط و ﻣﻜﺎن دیدار ﻣﺠﺎزی در ﻗﺎﻟﺐ رﺳﺎنۀ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ است. در اﻳـﻦ بستر، تکنولوژی‌های جدید اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ و ارﺗﺒﺎﻃﺎﺗﻲ برای ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﻫﻢ­آﻓﺮﻳﻨـﻲ مکان ﻋﻤـﻮﻣﻲ و ﮔﺮدﺷـﮕﺮی، انتقال داده و اﺷﺘﺮاکﮔﺬاری داﻧﺶ کاربرد دارد. درواقع، ﺳـﺎﻳﺒﺮﭘـﺎرک طبق نگاه ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﻳﺰی ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﺷﻬﺮی، به‌عنوان زمینۀ محیط‌های ﻋﻤـﻮﻣﻲ و ﮔﺮدﺷﮕﺮی هوشمند، ﻣﻜﺎﻧﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﺒﻴﻌﺖ، ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺳﺎﻳﺒﺮ یکی می­شوند؛ درصورتیﻛﻪ طبق نگاه تکنولوژی ﻣﺤﻞ دیدار ﻣﺠﺎزی در ﻗﺎﻟﺐ ﺷﺒﻜﻪﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﻓﻀﺎﻫﺎی ﺑﺎز ﻋﻤﻮﻣﻲ و ﮔﺮدﺷﮕﺮی محسوب می­شود (Klichowski, 2018). ﺳﺎﻳﺒﺮﭘﺎرک ﺑﺮای ﺑﻪ اﺷﺘﺮاکﮔﺬاردن داﻧﺶ و ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت ﺟﻬﺖ خلق ﻣﺤﻴﻂ ﺷﻬﺮی زﻧﺪه و ﭘﻮﻳﺎ همچون ﻳـﻚ بستر شبکۀ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ کاربرد دارد که می­تواند جهت بالا بردن ظرفیت‌های ﻓﻀﺎی ﮔﺮدﺷﮕﺮی در راستای ارتقاء ﻛﻴﻔﻴﺖ زﻧﺪﮔﻲ در ﻛﻨﺎر ﺗﻮسعۀ دﻳﺠﻴﺘـﺎﻟﻲ و انعکاس آن ﺑـﺮ زندگی ﺷﻬﺮی مورد استفاده قرار گیرد (Klichowski, 2017). در اﻳﻦ بین پیش­زمینه­هایی ازجمله: قوانین و مقررات، زمینه­های ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ورزشی و سرگرمی، ﮔﺮدﺷﮕﺮی، ﻓﻨﻲ و فناوری، زیرساخت­های تکنولوژیک، وجود اینترنت پرسرعت، امکان استفاده از ظرفیت شبکه­های اجتماعی، وجود ﻓﻀﺎهای ﺷـﻬﺮی مناسب بایستی در پیاده­سازی سایبرپارک لحاظ شود. از سوی دیگر اجرای سایبرپارک نتایجی را در پی دارد (Kowkabi & Barmayehvar, 2020)؛ ازجمله: شفافیت اطلاعاتی، پویایی و همگانی­شدن و دسترس­پذیری، ایجاد ارزش­های عمومی، بهبود کیفیت زندگی، گسترش خدمات و محصولات نوآورانۀ شهری، مشارکت همه­جانبۀ افراد، تسهیل تحلیل اطلاعات برای محققان و برنامه­ریزان شهری، تسهیل ارتباطات با استفاده از فناوری روز دنیا، مکان­یابی فعالیت­های ذی­اثران در محیط، پاسخ به نیازهای جدید گردشگران، ایجاد هم­افزایی، محقق­شدن اهداف استراتژیک شهر پایدار، توسعۀ تجهیزات و امکانات، بهینه­شدن هسته­های فناوری، رونق بازاریابی دیجیتال، دست­یابی به مزیت رقابتی، بهبود ارتباط با مشتریان، نوآوری در الگوی کسب­وکارهای گردشگری (Kowkabi & Barmayehvar, 2023). درواﻗﻊ موضوع ﺳﺎﻳﺒﺮﭘﺎرک به ﺑﺮرﺳﻲ ﻧﺤﻮۀ ﻛـﺎرﺑﺮد رﺳـﺎنۀ دﻳﺠﻴﺘـﺎﻟﻲ و تکنولوژی جهت ﻃﺮاﺣﻲ، ﺗﻮﻟﻴﺪ، ﺗﻮﺳﻌﻪ و اﺳﺘﻔﺎده از مکان‌های ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﺷﻬﺮی می‌پردازد (Choh et al, 2023). ﺳـﺎﻳﺒﺮﭘـﺎرک ﺑـﻪ دﻧﺒﺎل ﻣﺸﺎرﻛﺖ تکنولوژی‌های دﻳﺠﻴﺘﺎﻟﻲ در ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺑﻪ مکان‌های اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﮔﺮدﺷﮕﺮدوﺳﺖ اﺳﺖ؛ لذا در اﻳﻦ روش، ﺑﺮ روی رابطۀ ﺑﻴﻦ ﻓـﻀﺎی دﻳﺠﻴﺘﺎﻟﻲ و ﻓﻴﺰﻳﻜﻲ ﺗﻤﺮﻛﺰ کرده ﻛﻪ این خود ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ رشد ﺷﻬﺮﻫﺎی ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﮔﺮدﺷﮕﺮدوﺳﺖ شده و زمینه را جهت اﻳﺠﺎد بسترهایی در راستای توسعۀ پایدار فراهم می­کند (Abu Elsamen, 2025).

شکل 1. حوزۀ عمل و اجزای سایبرپارک

فضاهای باز عمومی

فضاهای باز عمومی به­عنوان پایه و اساس سایبرپارک باعث تقویت ارتباطات مؤثر اجتماعی در جهت ارتقاء کیفیت زندگی افراد می­شود. این پایه و اساس، در جهت افزایش ظرفیت­های نوآورانه، با بهره­گیری از ابزارهای نوظهور فناورانه و از طریق فرآیندهای راهبردی پایدار (تعامل، هم­افزایی و...) تبدیل به فضاهای هوشمند مردم­محور می­شود (Kowkabi & Barmayehvar, 2019). در مجموع، فضاهای باز عمومی درون شهری نظیر پارک­ها، مناطق تاریخی و تفرجگاه­ها مطلوب­ترین مکان­ها برای بنانهادن سایبرپارک­ها معرفی شده­اند، اما به­طور خاص، در حیطه­های تخصصی مانند گردشگری، محوطۀ آن یکی از مطلوب­ترین نقاط برای ایجاد فضاهای باز عمومی گردشگری بوده­اند (Arvanitidis et al, 2019).

ذی­نفعان

مراد از ذی­نفعان، کلیۀ افراد تأثیرگذار یا تأثیرپذیری که در طرح سایبرپارک از طریق برهم­کنش­های سایبری خلاقانه، نقش مهمی در توسعۀ آن ایفا می­کنند (Erjavec & Ruchinskaya, 2019). ذی­نفعان اصلی در فضاهای گردشگری، گردشگران هستند که در تعاملات اجتماعی و بهره­گیری از وسایل و تجهیزات به­ویژه وسایل فناورانه، تجربیات بسیار متفاوتی دارند؛ لذا ازآنجاکه جلب رضایت گردشگران از مقصد گردشگری بسیار حائز اهمیت است، طراحی و تجهیز مکان­های گردشگری مسألۀ مهمی است (Menezes & Mateus, 2018).

فناوری­های اطلاعات و ارتباطات

جنبۀ دیجیتالی سایبرپارک فناوری­های اطلاعات و ارتباطات است که نقش پررنگی در شکل­گیری رویکردهای جدید گردشگری، ایجاد رسانه­های اجتماعی مجازی و درنهایت خلق پارک­های سایبری (ارتقاء پارک­ها به سایبرپارک­ها) ایفا می­کنند (Smaniotto et al, 2018). در حوزۀ گردشگری نیز افزارهای سخت و نرم فناورانه (اپ، جی­پی­اس، واقعیت­های مجازی، افزوده و ترکیبی؛ تابلوهای راهنما هوشمند، آنتن­های بی­سیم، ماهوارۀ نقشه­برداری زمینی جهانی، اینترنت اشیا، موبایل هوشمند نسل آینده و...) به پیشبرد پروژۀ سایبرپارک در عرضۀ مکان­های گردشگری کمک شایانی می­کنند (Bilgihan et al, 2024).

توسعۀ روزافزون در تکنولوژی اﻃﻼﻋﺎت و ارﺗﺒﺎﻃﺎت منجر به شکل­گیری ﻣـﻮج ﺳـﻮم در توسعۀ گردشگری ﺷـﻬﺮی ﺷﺪه اﺳﺖ. در زمینۀ ﮔﺮدﺷﮕﺮی ﻫﻮﺷﻤﻨﺪ ﻣﻔﺎﻫﻴﻤﻲ همچون اﻳﺠﺎد ﻫﻤﻜﺎری، آﻣﺎدﮔﻲ ﻛـﺴﺐوﻛـﺎر، توجه به سرمایۀ اﻧﺴﺎﻧﻲ، رغبت ﮔﺮدﺷﮕﺮان و دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﺑـﻪ فناوری‌های ﻫﻮﺷـﻤﻨﺪ درحال‌توسعه هستند (Hou, 2025). سیستم‌های ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ و ارﺗﺒﺎﻃﺎﺗﻲ جریان­های جدیدی را در زﻧﺪﮔﻲ ﻣﺮدم ﺑﺎ ﻳﻜﭙﺎرﭼـﻪ ﻛـﺮدن ﻣـﺮدم و انجمن‌ها در محیط‌های ﻋﻤﻮﻣﻲ و ﮔﺮدﺷﮕﺮی در ﺑـﺴﺘﺮ ﺳـﺎﻳﺒﺮﭘـﺎرک ایجاد کرده­اند (Anggita et al, 2025). سیستم‌های ارﺗﺒـﺎﻃﻲ ﺷـﻬﺮوﻧﺪان و ﮔﺮدﺷﮕﺮان، شرکت‌ها و ﻧﻬﺎدﻫﺎ را ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻳﻚ ﺳﻴﺴﺘﻢ ﻋﺼﺒﻲ ﺑﻪ ﻫﻢ متصل می‌کند. برای ﻣﺜﺎل ﺷﺒﻜﻪﻫﺎی اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻧﻘـﺶ حیاتی در ایجاد اﻳﻦ سبک از زندگی اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ایفا می‌کنند. اﻳـﻦ ﺷـﺒﻜﻪﻫـﺎ را با اجتماع‌های ﻣﺤﻠﻲ ﮔﺮدﺷﮕﺮﻣﺤﻮر می­شناسند و ﻛﺎربرد آنﻫﺎ در ﺗﻮﻟﻴﺪ و توزیع اﻃﻼﻋﺎت و ﺗﺴﻬﻴﻞ ارتباطات ﻣﺠﺎزی و انتقال اﺧﺒﺎر اﺳـﺖ (El Archi et al, 2023). ﺷـﻬﺮوﻧﺪان و ﮔﺮدﺷﮕﺮان ﺧﺪﻣﺎت ﮔﺮدﺷﮕﺮی را ﺑـﺎ ﻛﻤـﻚ تکنولوژی و اﺗـﺼﺎل ﺑـﻪ جهان مجازی ﺑﺪون محدودیت‌های زﻣﺎﻧﻲ و ﻣﻜﺎﻧﻲ درﻳﺎﻓـﺖ می‌کنند (Naserpour et al, 2018)؛ بنابراین برای ﻃﺮاﺣﻲ ﺳﺎﻳﺒﺮﭘﺎرک ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻧﺘﺨﺎب و آﻣﺎدهﺳﺎزی مکان‌ها و قطب‌های ﻓﻨـﺎوری اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ و ارﺗﺒﺎﻃﺎﺗﻲ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ بحث­های زﻳﺮﺳﺎﺧﺘﻲ و زﻳﺮﺑﻨﺎﻳﻲ، ﺟﻬﺖ کاربرد هرچه بیشتر و بهتر ذی­اﺛﺮان ﺑﻪوﻳﮋه ﮔﺮدﺷﮕﺮان و صاحبان کسب­وکار ﺑﺴﻴﺎر ﺣﺎﺋﺰ اﻫﻤﻴﺖ اﺳﺖ (Klichowski, 2018).

خدمات مبتنی بر مکان

خدمات مبتنی بر مکان، خدماتی هستند که براساس مکان فیزیکی یا جغرافیایی مشتریان ارائه می‌شوند. این خدمات معمولاً با استفاده از فناوری‌های مکانی مانند GPS، نقشه‌های تعاملی، برنامه‌های موبایل و سایر ابزارهای مکانی ارائه می‌شوند (Alaoui & Fateh, 2024). برخی از خدمات مبتنی بر مکان عبارت­اند از:

1. راهنمای مکانی[1]: این خدمات شامل ارائۀ راهنمایی و اطلاعات مفید در مورد مکان‌های مختلف هستند. به­عنوان مثال، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها، جاذبه‌های گردشگری، مراکز پزشکی و... (Kita et al, 2024).
2. خدمات نقشه‌ای[2]: این خدمات شامل ارائۀ نقشه‌های تعاملی و اطلاعات مکانی دقیق در مورد مکان‌های مختلف هستند. این نقشه‌ها معمولاً شامل اطلاعاتی مانند مسیریابی، موقعیت فعلی، مکان‌های مهم، ترافیک و سایر اطلاعات مرتبط با مکان می‌شوند (Asgarnezhad Nouri et al, 2024).
3. خدمات موبایل مبتنی بر مکان[3]: این خدمات شامل برنامه‌ها و خدماتی هستند که بر روی دستگاه‌های همراه ارائه می‌شوند و با استفاده از اطلاعات مکانی، به مشتریان خدمات مختلفی ارائه می‌دهند. به­عنوان مثال، اپلیکیشن‌های رزرو هتل، تحویل غذا، ارسال خدمات پزشکی به منازل و... (Seifollahi & Naserpour, 2022).
4. خدمات تحلیلی مبتنی بر مکان[4]: این خدمات شامل تحلیل داده‌های مکانی و ارائۀ اطلاعات تحلیلی در مورد بازارها، مشتریان، رقبا و سایر عوامل مرتبط با مکان است. این اطلاعات می‌تواند به کسب‌وکارها کمک کند تا تصمیم‌گیری‌های خود را براساس اطلاعات دقیق مکانی انجام دهند (Naserpour & Mousavi, 2023).

در زمینۀ پیشینۀ پژوهش ابتدا به پیشینۀ داخلی و بعد پیشینۀ خارجی اشاره می­شود. Razmi & Ahmadi (2023) در مطالعه­ای به بررسی واقعیت مجازی در گردشگری پرداختند. یافته­ها نشان داد به ترتیب مؤلفه­های تغییر نگرش، مفید بودن، تصمیم به سفر، انعطاف­پذیری و لذت درک­شده مهم‌ترین مؤلفه­ها هستند. Khosravi & Naderi (2023) با رویکرد فراترکیب به مطالعۀ بازاریابی داده­محور در گردشگری هوشمند پرداختند. نتایج نشان داد که در قسمت پیامد، ارزش­های تجاری کسب­شده، تشخیص نیازها و الگوهای رفتاری مشتریان و تجربۀ گردشگری بیشترین تکرار را دارند. همچنین پیشایندها، چالش­ها و ابعاد به ترتیب: مهارت­های داده­محور، مسائل اخلاقی و تکنیک­ها بالاترین فراوانی را داشتند. Kowkabi & Barmayehvar (2021) در پژوهشی به "ارزیابی کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات توسط ذی­اثران در راستای ایجاد سایبرپارک­های تخصصی در محیط درون­شهری" پرداختند. یافته­ها حاکی از آن است که درنظرگرفتن گروه­های سنی کاربران در ایجاد سایبرپارک تخصصی آموزشی و افزایش مشارکت ذی­اثران بیشترین نقش را دارد.et al Sabet Eghlidi (2021) به بررسی "نقش ژئومارکتینگ و ارزش­آفرینی آن بر توسعۀ زیرساخت­های گردشگری شهری" پرداختند و به این نتیجه رسیدند که مؤلفه­های ژئومارکتینگ بر زیرساخت­های گردشگری شهری به شکل معناداری تأثیرگذار هستند. همچنین یافته­های این پژوهش نشان می­دهد برای تبدیل شهر تهران به یک مقصد گردشگری شهری علاوه بر توجه به تمامی مؤلفه­ها و زیرمؤلفه­های کشف­شده در این پژوهش، با استفاده از مدل طراحی شده و اطلاعات و داده­های ژئومارکتینگ، برای برنامه­ریزی اراضی شهری و مکان­یابی نیازهای شهری و گردشگری، طراحی و اجرای تمامی طرح­ها را مستلزم به داشتن پیوست گردشگری پایدار نموده و برای دسترسی به آن­ها می­توان به نقشه­های دیجیتالی رجوع کرد. et al Rabiei mandjin (2021) در پژوهشی تحت عنوان "تبیین و ارائۀ مدل کارکرد و توسعۀ کیوتوریسم در گردشگری پایدار" مدل پیشنهادی ارائه دادند که شامل هشت مؤلفۀ اصلی یکپارچه­سازی کیوتوریسم، ترکیب تورگردانی مجازی و حقیقی، فرهنگ­پذیری کیوتوریسم، تنوع­سازی عملکرد کیوتوریسم، نفوذ کیوتوریسم در سیستم گردشگری، ارزیابی تطبیقی کیوتوریسم، ترکیب با دیگر فناوری­ها و تطبیق آن با حوزۀ نفوذ گردشگری است. Kowkabi & Barmayehvar (2020) در مطالعه­ای با استفاده از روش تحلیل محتوا، مفاهیم اصلی حوزۀ سایبرپارک را گسترش داده و مدل مفهومی سایبرپارک را ارائه کردند. یافته­ها نشان داد که سایبرپارک با سه حوزه شامل تأثیرگزاران و گردشگران، تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و محیط گردشگری شهری شناخته می­شود. درواقع سایبرپارک از طریق فعالیت­های مشترک و برهم­کنش این سه حوزه شکل می­گیرد.  Barmayehvar & Kowkabi(2019) در پژوهشی به واکاوی شکل­گیری سایبرپارک­ها به­عنوان فضاهای باز عمومی هوشمند شهری پرداختند. نتایج نشان داد که مهم‌ترین پیامد سایبرپارک ترغیب افراد به نقش­آفرینی، هم­افزایی در امور اجتماعی مختلف در راستای خلق محیط زیست شهری مطلوب که درنهایت به افزایش کیفیت زندگی منجر خواهد شد.

در خصوص پیشینۀ خارجی نیز لازم به ذکر است که Yawised & Apasrawirote (2025) در مطالعه­ای به تأثیر فناوری‌های دیجیتال و واقعیت‌های مجازی در بازاریابی، گردشگری و برندسازی مکان‌ها پرداختند. در این پژوهش موضوعاتی نظیر مدل‌های مشارکتی برای برندینگ مکان‌ها با همکاری چندین ذی­نفع، تأثیر بازاریابی حسی و واقعیت افزوده (AR) بر رضایت و رفتار مصرف‌کننده، نقش هوش مصنوعی (AI) در مدیریت روابط با مشتری و تأثیر محیط‌های مجازی مانند متاورس و واقعیت مجازی (VR) بر گردشگری، خلاقیت و تعامل گردشگران مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعات نشان می‌دهند که فناوری‌های نوین مانند AR، VR و AI چطور بر ادراک، تصمیم‌گیری و تجربیات مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارند و چه پیامدهایی برای استراتژی‌های بازاریابی، نوسازی شهری و توسعۀ پایدار دارد. روش تحقیق نیز شامل مرور سیستماتیک، تحقیقات کیفی و چارچوب‌های مفهومی برای درک بازاریابی دیجیتال و درگیرسازی مشتری است.et al  Sousa (2024) در پژوهشی تحت عنوان "استفاده از سیستم­های هوش مصنوعی در گردشگری و مهمان­نوازی از منظر گردشگران" به این نتیجه رسیدند که در آینده طیف متنوعی از سیستم­های گردشگری ازجمله کدهای QR در گردشگری استفاده خواهد شد. Udvaros & Forman (2024) در پژوهشی تحت عنوان "کاربرد کدهای QR و مشکلات شناسایی آن در گردشگری" به این نتیجه رسیدند که کدهای QR کاربرد فراوانی در بحث تشخیص و شناسایی دارد و همچنین چشم­انداز پژوهش­های آتی در این حیطه خواهد بود. Alaoui & Fateh (2024) در پژوهشی تحت عنوان "ژئومارکتینگ و رقابت‌پذیری فضای شهری در مراکش" به این نتیجه رسیدند که ژئومارکتینگ می‌تواند به بهبود رقابت‌پذیری شهرهای مراکش کمک کند. همچنین این پژوهش بر اهمیت استفاده از داده‌های مکانی برای درک رفتار مصرف‌کننده، بهینه‌سازی برنامه‌ریزی شهری و بهبود توسعۀ اقتصادی تأکید دارد. et al Ghaderi (2024) در پژوهشی تحت عنوان "امنیت سایبری و تاب‌آوری مقاصد گردشگری هوشمند" نتایج طیفی از ریسک‌های سایبری را آشکار کرد که مقاصد گردشگری هوشمند با آن‌ها مواجه و نیازمند تدابیر متنوعی هستند. یافته‌ها نشان داد ویژگی‌های مقاصد گردشگری هوشمند مانند اتصال‌پذیری[5]، عدم تمرکز[6] و سازگاری[7] به تاب‌آوری آن‌ها در برابر تهدیدات سایبری کمک می‌کنند. مؤلفه‌های کلیدی شناسایی‌شده در تاب‌آوری شامل رمزگذاری و پشتیبان‌گیری داده‌ها، برنامه‌های قوی پاسخ به رخدادها، کنترل دسترسی، بخش‌بندی شبکه و ابتکارات آگاهی‌بخش بودند. افزون بر این، همکاری و مشارکت‌ها نیز به‌عنوان عواملی اساسی در تقویت تاب‌آوری مقاصد گردشگری هوشمند در برابر ریسک‌های سایبری شناخته شدند. این مطالعه همچنین بر چالش‌ها و راهبردهای مربوط به یکپارچگی سیستم و هویت در مقابله با تهدیدات سایبری در مقاصد گردشگری هوشمند تأکید می‌کند.et al  Mieli (2024) در پژوهشی تحت عنوان "جغرافیای زمان فیجیتال: فناوری در رفتار زمان - مکان گردشگران چه نقشی دارد؟" نشان می‌دهد که محدودیت‌های توانایی، اتصال و اختیار تحت تأثیر و میانجی‌گری دستگاه‌های دیجیتال قرار می‌گیرند. در فضای زمان - مکان فیجیتال، گردشگران خود را در فضاهای فیزیکی با تأثیر اطلاعات دیجیتال جهت‌یابی می‌کنند. آن‌ها مسیرهای فیجیتال ایجاد و بین ایستگاه‌هایی حرکت می‌کنند که از تطبیق اطلاعات دیجیتال با فضای فیزیکی شکل گرفته‌اند.et al  Collado-Agudo (2023) با یک رویکرد اکوسیستمی به اتخاذ یک مدل مقصد هوشمند توسط شرکت‌های گردشگری اقدام کردند. نتایج نشان می‌دهد که قصد پیوستن به یک پروژۀ مقصد هوشمند به­طور مستقیم تحت تأثیر عوامل فناوری ازجمله سودمندی درک شده و سهولت پذیرش است؛ درحالی­که حمایت عمومی برای توسعۀ پروژۀ هوشمند تحت تأثیر عامل سازمانی تعهد به توسعۀ محلی است. درنهایت، سودمندی درک­شده از مدل مقصد هوشمند تحت تأثیر عوامل فنی و محیطی قرار دارد. El Archi et al (2023) در پژوهشی تحت عنوان "ترسیم پیوند میان پایداری و دیجیتالی‌شدن در مقاصد گردشگری: یک تحلیل علم‌سنجی" نشان می‌دهد که علاقه‌مندی به موضوع همگرایی پایداری و دیجیتالی‌شدن در مقاصد گردشگری رو به افزایش است و در سال‌های اخیر تعداد انتشارات علمی مرتبط رشد قابل توجهی داشته است. تحلیل هم‌رخدادی[8] موضوعات و مفاهیم کلیدی را شناسایی کرده است؛ ازجمله: گردشگری پایدار، فناوری‌های دیجیتال، گردشگری هوشمند، رسانه‌های اجتماعی، کلان‌داده، شهر هوشمند، کووید-۱۹، بازاریابی دیجیتال و بازاریابی مقاصد. این مطالعه همچنین به شیوه‌های گوناگونی اشاره دارد که دیجیتالی‌شدن می‌تواند به ارتقاء پایداری در مقاصد گردشگری کمک کند؛ ازجمله به‌کارگیری فناوری‌های هوشمند، تحلیل داده‌ها، رسانه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های آنلاین. بااین‌حال، چالش‌ها و محدودیت‌هایی نیز در مسیر ادغام پایداری و دیجیتالی‌شدن شناسایی شدند، مانند: ضرورت همکاری ذی‌نفعان، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی داده‌ها و احتمال بروز شکاف دیجیتال. Jiang & Phoong (2023) پژوهش "تحلیل مرور ده‌سالۀ تأثیر دیجیتالی‌شدن بر توسعۀ گردشگری (۲۰22–۲۰12)" نشان داد که دیجیتالی‌شدن بر پایداری اقتصادی اثرگذار است و مزایای اقتصادی در توسعۀ محصولات گردشگری، مصرف گردشگری و توسعۀ صنعتی را شامل می‌شود. علاوه بر این، دیجیتالی‌شدن به توسعۀ اجتماعی، آگاهی فرهنگی و مشارکت گردشگری در فناوری دیجیتال و میراث فرهنگی کمک می‌کند.et al  Liu (2022)، در پژوهشی تحت عنوان "ادغام کلان­داده­ها و مفاهیم بازاریابی در گردشگری، عملیات مهمان نوازی و توسعۀ استراتژی" با روش بیبلیومتریک و تحلیل محتوا، در بین 13 نشریۀ بین­المللی، 43000 مقالۀ 10 سال اخیر را بررسی و اظهار کردند که نمونۀ آن­ها، جامع­ترین تجزیه­وتحلیل محتوای کلان‌داده‌ها و مطالعات بازاریابی مهمان­نوازی و گردشگری منتشرشده در نشریات بین­المللی را که در پژوهش­های قبلی مورد بررسی قرار نگرفته­اند، ترکیب می­کند. Cepeda-Pacheco & Carmen Domingo (2022) در پژوهشی تحت عنوان "کاربرد یادگیری عمیق و اینترنت اشیا در سیستم‌های توصیه‌گر جاذبه‌های گردشگری در شهرهای هوشمند" یک سیستم توصیه‌گر جاذبه‌های گردشگری مبتنی بر یادگیری عمیق و مجهز به اینترنت اشیا(IoT)  را برای ارتقاء تجربۀ گردشگران در یک شهر هوشمند پیشنهاد می‌کند. مسافران جزئیات سفر خود (مانند سفر انفرادی یا همراه با دیگران، نوع همراه مانند شریک زندگی یا خانواده با فرزندان، سفر کاری یا تفریحی و...) و همچنین اطلاعات فردی (سن، علایق و سرگرمی‌ها و...) را در اپلیکیشن یا وب‌سایت شهر هوشمند وارد می‌کنند. سیستم پیشنهادی ما با استفاده از الگوریتم یادگیری عمیق، این مجموعه داده‌های شخصی را پردازش کرده و فعالیت‌ها/جاذبه‌های گردشگری متناسب با پروفایل کاربر را توصیه می‌کند. علاوه بر این، زمانی که گردشگران در شهر هوشمند حضور دارند، اطلاعات مبتنی بر محتوا (مانند جاذبه‌های بازدیدشده) و داده‌های زمینه‌ای (مکان، وضعیت آب‌وهوا، زمان روز و...) به‌صورت لحظه­ای از طریق دستگاه‌های IoT گردآوری می‌شوند. این اطلاعات به سیستم توصیه‌گر مبتنی بر یادگیری عمیق امکان می‌دهد تا فعالیت‌ها یا جاذبه‌های تکمیلی را در همان لحظه پیشنهاد دهد.et al  Seung Ko (2022) در پژوهشی تحت عنوان "کاربرد سیستم اطلاعات گردشگری هوشمند و دستگاه‌های IoT در ارائۀ خدمات گردشگری مبتنی بر مکان و تضمین ایمنی گردشگران" یک سیستم خدمات گردشگری هوشمند ارائه کردند که اطلاعات گردشگری مبتنی بر مکان و اطلاعات آب‌وهوا را به‌صورت لحظه­ای در اختیار گردشگران قرار می‌دهد. سیستم خدمات گردشگری هوشمند از سه بخش تشکیل شده است: اپلیکیشن گردشگری هوشمند، سیستم اطلاعات گردشگری هوشمند اطلاعات آب‌وهوا را از دستگاه جمع‌آوری داده‌های IoT نصب‌شده در مقصد گردشگری دریافت می‌کند. خدمات گردشگری هوشمند مبتنی بر مکان از طریق اپلیکیشن گردشگری هوشمند در سیستم اطلاعات گردشگری هوشمند و براساس UUID  بیکن‌ها در دستگاه IoT ارائه می‌شود. سیستم اطلاعات گردشگری هوشمند، UUID بیکن‌های دریافت‌شده از گردشگران را ذخیره کرده و خدمات پیاده‌روی ایمن را برای گردشگران فراهم می‌کند.et al  Zaragoza (2019) در مطالعه­ای به بررسی کاربرد ژئومارکتینگ در مناطق گردشگری ساحلی پرداخته­اند. یافته‌های تحقیق نشان داد که متغیر اقامتی توریستی برای هر تقسیم‌بندی موفق، ازجمله تقسیم‌بندی خرد مناطق گردشگری ساحلی لازم است. این متغیر گروه­بندی مصرف­کنندگان با تقاضاهای مشابه در یک بازار را براساس نیازها یا دیدگاه­های مشترک و از طرف عرضه، براساس پتانسیل مناطق تسهیل می­کند و درنهایت نتایج پژوهش Ramadani et al (2018) نشان داد که با توجه به اینکه جمهوری مقدونیه بیش از ۲۵ سال در حال گذار اقتصادی است، کارشناسان اغلب پیش‌بینی کرده‌اند که شرکت‌های گردشگری بیشتر اوقات تصمیمات شهودی می‌گیرند و بسیاری از عوامل مهم را در فرآیند تصمیم‌گیری تجاری لحاظ نمی‌کنند. بااین‌حال، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که برای اکثریت شرکت‌های مورد مطالعه، تأثیر ژئو‌مارکتینگ بر توسعۀ کسب‌وکار مثبت است، به شرط آنکه عوامل تعیین‌کنندۀ آن در فرآیند تصمیم‌گیری مدنظر قرار گرفته شوند.

3. روش‌شناسی پژوهش

هدف این پژوهش شناسایی و اولویت­بندی شاخص­های کلیدی سایبرپارک است. این پژوهش از لحاظ کارکرد نتایج، کاربردی و از نظر نوع روش تحقیق در زمرة پژوهش­های توصیفی پیمایشی قرار می­گیرد و براساس رویکرد کیفی و کمی دلفی فازی به انجام رسیده است. بدین­ شکل که در قسمت شناسایی مؤلفه­های کلیدی سایبرپارک با استفاده از قسمت کیفی این روش کلیة مؤلفه­های کلیدی شناسایی شد و سپس با استفاده از قسمت کمّی به اولویت­بندی مهم­ترین مؤلفه­های کلیدی سایبرپارک پرداخته شد. درنهایت براساس مهم­ترین مؤلفه­ها راهکارهای عملی ارائه شده است. جامعة آماری پژوهش شامل مدیران گردشگری و همچنین اساتید دانشگاه در رشته­های بازاریابی، برنامه­ریزی شهری، مدیریت گردشگری و مدیریت فناوری اطلاعات می­باشد که با استفاده از روش نمونه­گیری هدفمند، نمونه­ای به تعداد 30 نفر انتخاب شد. شیوة نمونه­گیری به این صورت بود که مدیران گردشگری که چندین سال سابقۀ کاری و اساتید دانشگاهی که اشراف اطلاعاتی به موضوع داشتند و دارای سابقۀ آموزشی و پژوهشی در این زمینه بودند، به­صورت نمونه­گیری هدفمند انتخاب شدند. دلیل استفاده از روش نمونه­گیری غیراحتمالی از نوع هدفمند آن است که چون موضوع پژوهش یک موضوع تخصصی است، نمی­توان از روش­های احتمالی و تصادفی برای انتخاب نمونه استفاده کرد؛ زیرا افراد پاسخ­گو به سؤالات مصاحبه و پرسش‌نامه باید کسانی باشند که اشراف اطلاعاتی کامل به مسألة پژوهش داشته باشند؛ بنابراین براساس این استدلال بهترین روش نمونه­گیری هدفمند براساس اصل کفایت نظری بود. ازآنجاکه پژوهش حاضر از نوع پژوهش­های آمیخته است، باید در این بخش ابزار گردآوری اطلاعات به تفکیک بخش کیفی و کمّی ارائه شود. در بخش کیفی پژوهش، جهت شناسایی شاخص­های کلیدی سایبرپارک از پژوهش­های صورت­گرفته در این موضوع، مطالعات کتابخانه­ای و مصاحبه استفاده شد. لازم به ذکر است که با تکیه بر اصل اشباع نظری، داده‌ها تا زمان عدم ظهور اطلاعات جدید گردآوری گردید. بدین شکل که پس از مصاحبه با نفر 24ام اشباع نظری محقق شد، اما برای اطمینان خاطر فرآیند مصاحبه تا نفر آخر (30ام) ادامه پیدا کرد. فرآیند مصاحبه (حضوری و غیرحضوری) این­گونه بود که پس از اینکه به مصاحبه­شونده بابت عدم افشای اطلاعات شخصی (نام، شماره همراه، ایمیل، آدرس صفحات مجازی و...) اطمینان خاطر داده شد، آن­ها با رضایت کامل حاضر به مصاحبه شدند. ضمناً شروط ورود به مصاحبه بدین صورت بود که نخست بایستی افراد از موضوع پژوهش آشنایی و شناخت داشته باشد. دوم دارای رشتۀ تحصیلی مرتبط (بازاریابی، برنامه­ریزی شهری، مدیریت گردشگری و مدیریت فناوری اطلاعات) باشند. سوم حداقل 5 سال سابقۀ کار مرتبط داشته باشند. چهارم بایستی دارای تجربه و انجام کار عملی در این حوزه باشد و پنجم اینکه اساتید دانشگاه سابقۀ علمی و پژوهشی مرتبط (چاپ مقاله، کتاب، پایان­نامه و رساله) با این حوزه را دارا باشند. ضمناً شرط خروج از مصاحبه عدم دریافت اطلاعات جدید و پاسخ­دهی به تمامی سؤالات بود. زمان تقریبی هر جلسه مصاحبه به­طور تقریبی بین 45 تا 60 دقیقه به طول انجامید. لازم به ذکر است پس از تدوین مصاحبه و گردآوری اطلاعات آن، روایی و پایایی مصاحبه با استفاده از شاخص روایی محتوای نسبی CVR و شاخص پایایی کاپای کوهن آزمون شده است. مقدار شاخص روایی محتوای نسبی CVR برابر با 49/ و مقدار شاخص کاپای کوهن برابر با 68/. بود که نشان از میزان مطلوب روایی و پایایی ابزار کیفی پژوهش داشت. در بخش کمّی نیز ابزار گردآوری اطلاعات، پرسش‌نامه بود؛ بدین شکل که مؤلفه­های نهایی شناسایی­شده از طریق مصاحبه، در قالب پرسش‌نامه برای استفاده در روش دلفی فازی در اختیار اعضای نمونه قرار گرفت. برای سنجش روایی و پایایی پرسش‌نامۀ پژوهش، از روش روایی محتوا و پایایی براساس میزان ناسازگاری استفاده شد. در روش اعتبار محتوا، پرسش‌نامه را پنج نفر از افراد آشنا با موضوع تأیید کردند و میزان ناسازگاری پرسش­نامه نیز برابر با 035/. بود که مورد تأیید قرار می­گیرد. تجزیه­وتحلیل داده­ها در بخش کیفی پژوهش بدین نحو بود که داده­های گردآوری شده از طریق مصاحبه با استفاده از روش کدگذاری تحلیل شد تا مؤلفه­های کلیدی سایبرپارک شناسایی شوند. بعد از شناسایی مؤلفه­ها، نوبت به اجماع­سازی و اولویت­بندی آن­ها رسید، این کار با استفاده از روش دلفی فازی صورت گرفت.

4. یافته‌ها

یافته­های جمعیت­شناختی

متغیرهای جمعیت­شناختی (متشکل از جنسیت، سابقۀ کار، سن و سطح تحصیلات) نشان­دهندة آن است که از اعضای نمونۀ 30 نفری پژوهش، 24 نفر مرد و 6 نفر زن بودند. همچنین از نظر متغیر سن، 3 نفر بین 20 تا 30 سال، 9 نفر بین 31 تا 40 سال، 10 نفر بین 41 تا 50 سال و 8 نفر بالاتر از 51 سال و از سوی دیگر از نظر متغیر تحصیلات، 12 نفر دارای مدرک کارشناسی ارشد و 18 نفر دارای مدرک دکتری بودند و درنهایت از نظر متغیر سابقۀ کار 6 نفر زیر 10 سال، 16 نفر بین 11 تا 20 سال و 8 نفر بالای 20 سال سابقه داشتند.

یافته­های بخش کیفی

در بخش کیفی پژوهش، داده­های گردآوری­شده از طریق پژوهش­های صورت­گرفته در این موضوع، مطالعات کتابخانه­ای و مصاحبه با استفاده از روش کدگذاری مجموعه مؤلفه­های کلیدی سایبرپارک ذکر می­شود. در جدول شمارۀ 1، به کدهای اولیۀ سایبرپارک اشاره شده است.

جدول 1. نمونه­ای از کدهای اولیه سایبرپارک

بعد از کدگذاری اولیه، انبوهی از کدها که ظاهراً چندان ارتباطی با هم ندارند پدیدار و با بهره‌گیری از روش مقایسۀپایدار، با مقایسۀ مفاهیم مختلف، زمینه‌های مشترک بیشتری میان آن‌ها کشف و کدهای مرتبط با یکدیگر ترکیب و تحت عنوان کدگذاری نهایی گروه­بندی و نام­گذاری مجدد شدند. کدگذاران به­طور پیوسته میان تفکر استقرایی (ایجاد مفاهیم، مقولات و روابط براساس متن) و تفکر قیاسی (آزمون مفاهیم، مقولات و روابط در قبال متن) در رفت‌وآمد بودند تا کدهای اولیه را به کدهای نهایی مرتبط کنند. در این مرحله کدگذاری روابط نهفته بین کدها از طریق مراجعۀ مجدد به متن مصاحبه، بازبینی کدها انجام و کدهای نهایی استخراج شد که نتایج آن در جدول شمارۀ 2 مشاهده می­شود. شایان ذکر است برای نام‌گذاری برچسب‌های مفهومی، پژوهشگران در مراحل مختلف تحلیل داده‌ها برای وارسی اکتشافات خود و مقایسه‌پذیر ساختن آن، مرتباً به ادبیات و پیشینۀ قبلی و فعلی پژوهش مراجعه کردند تا بتواند یافته‌های پژوهش را در بافت گسترده‌تری بنشانند و درواقع ادبیات و پیشینۀ پژوهش در این فرآیند به نوعی نقش مشاور را برای پژوهشگر ایفا کرده است.

جدول 2. ابعاد و مؤلفه­های سایبرپارک

تحلیل شاخص­های سایبرپارک

نظرسنجی مرحلۀ اول

در این مرحله، مؤلفه‌های شناسایی‌شده از طریق مصاحبه، در قالب پرسش­نامه‌ای مبتنی بر طیف زبانی فازی در اختیار خبرگان قرار می‌گیرد. خبرگان براساس گزینه‌های پیشنهادی که با استفاده از متغیرهای زبانی تعریف‌شده مشخص شده‌اند، میزان موافقت خود را با هریک از مؤلفه‌ها اعلام می‌کنند. با استفاده از داده‌های حاصل از پرسش­نامه و بر مبنای ارقام متناظر با متغیرهای فازی مثلثی، پاسخ‌های کیفی خبرگان به­صورت اعداد فازی ثبت و بعد برای هر مؤلفه، به‌منظور بررسی میزان اجماع و اهمیت آن، میانگین فازی محاسبه می‌شود.

در این رابطه A_i بیان­گر دیدگاه خبرۀ i ام و A_ave بیانگر میانگین دیدگاه­های خبرگان است. پس از جمع‌آوری پرسش­نامه‌ها، پاسخ‌های ارائه‌شده توسط خبرگان برای هریک از مؤلفه‌ها استخراج شد. سپس تعداد پاسخ‌های دریافتی برای هر مؤلفه در مرحلۀ اول نظرسنجی مورد شمارش و تحلیل آماری قرار گرفت. نتایج حاصل از این شمارش در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 3. نتایج شمارش پاسخ­های مرحلۀ نخست نظرسنجی

پس از تعیین تعداد پاسخ‌های ارائه‌شده به هر یک از عوامل و محاسبۀ میانگین فازی مثلثی برای آن‌ها، با استفاده از فرمول فازی‌زدایی مینکووسکی[9]، اعداد فازی قطعی‌شده برای هر مؤلفه محاسبه گردید. این فرآیند منجر به استخراج مقادیر عددی نهایی برای هر مؤلفه شد که مبنای تصمیم‌گیری و رتبه‌بندی در مراحل بعدی قرار می‌گیرند. نتایج حاصل از میانگین‌گیری فازی و فازی‌زدایی مؤلفه‌ها در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 4. میانگین دیدگاه‌های خبرگان حاصل از نظرسنجی مرحلۀ اول

پس از اتمام مرحلۀ اول نظرسنجی، انجام مرحلۀ دوم نیز ضروری است تا بتوان نتایج دو مرحله را مقایسه کرده و به تحلیل دقیق‌تر و نتیجه‌گیری مطمئن‌تری دست یافت.

نظرسنجی مرحلۀ دوم

در این مرحله نیز مؤلفه‌های شناسایی­شده در مصاحبه‌ها، در قالب پرسش­نامه در اختیار خبرگان قرار می‌گیرد و با توجه به گزینه‌های پیشنهادی و متغیرهای زبانی تعریف شده، پاسخ‌های ثبت­شده در پرسش­نامه برای محاسبۀ میانگین فازی هر مؤلفه تحلیل می‌شوند. نتایج شمارش پاسخ‌های ارائه­شده در مرحلۀ دوم نظرسنجی به شرح جدول زیر آمده است.

جدول 5. نتایج شمارش پاسخ‌های مرحلۀ دوم نظرسنجی

پس از تعیین تعداد پاسخ‌های داده­شده به هر مؤلفه در مرحلۀ دوم و محاسبۀ میانگین فازی مثلثی مربوط به مؤلفه‌ها با استفاده از فرمول مینکووسکی، اعداد فازی قطعی­شده برای هر مؤلفه به دست می‌آید. نتایج مربوط به میانگین فازی و فرآیند فازی‌زدایی مؤلفه‌ها در این مرحله به شرح زیر ارائه شده است.

جدول 6. میانگین دیدگاه‌های خبرگان حاصل از نظرسنجی مرحلۀ دوم

پس از اتمام هر دو مرحلۀ نظرسنجی، لازم است اختلاف میان میانگین‌های فازی‌زدایی­شدۀ ابعاد و مؤلفه‌های سایبرپارک بررسی و تحلیل شود. هدف از این بررسی، تعیین میزان اجماع خبرگان نسبت به ابعاد و مؤلفه‌های مذکور است. چنانچه نرخ ناسازگاری کم­تر از 1/0 باشد، می‌توان نتیجه گرفت که اجماع کافی میان خبرگان وجود دارد و این عوامل قابلیت ورود به مدل نهایی را خواهند داشت. جزئیات بررسی اختلاف میان میانگین‌های فازی‌زدایی شدۀ ابعاد و مؤلفه‌های سایبرپارک در مراحل اول و دوم، در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 7. اختلاف میانگین فازی­زدایی شده (مقدار کریسپ) مرحلۀ اول و دوم

با توجه به دیدگاه‌های ارائه­شده در مرحلۀ اول و مقایسۀ آن با نتایج مرحلۀ دوم، در صورتی که اختلاف میان میانگین فازی‌زدایی شده در دو مرحله کم­تر از 1/0 باشد، فرآیند نظرخواهی متوقف می‌شود. با توجه به اینکه این اختلاف در بین نظرات خبرگان کم­تر از 1/0 است، می‌توان نتیجه گرفت که خبرگان در خصوص ابعاد و مؤلفه‌های سایبرپارک به اجماع رسیده‌اند؛ لذا نظرسنجی در این مرحله پایان می‌یابد. این موضوع نشان می‌دهد که خبرگان دیدگاهی تقریباً یکسان نسبت به ابعاد و مؤلفه‌های شناسایی­شده داشته‌اند. همچنین اولویت­بندی عوامل براساس مقدار کریسپ مرحلۀ دوم تعیین شده است.

5. نتیجه­گیری

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌های ژئوفناورانه نقشی محوری در شکل‌گیری و توسعۀ سایبرپارک‌های گردشگری دارند و می‌توانند به‌عنوان ستون‌های اصلی در پیاده‌سازی چنین زیست‌بوم‌هایی در نظر گرفته شوند. بررسی داده‌های حاصل از فرآیند شناسایی و اولویت‌بندی خبرگان نشان داد که به­ترتیب مؤلفه‌های هوشمندسازی جاذبه­های گردشری، توجه به گردشگری تعاملی، فضای فیجیتال، ضرورت گردشگری داده­محور، پیاده­سازی سایبرژئوهاب‌ها، تجربۀ تعاملی شخصی‌سازی شده، توسعۀ سایبرمارکت‌های گردشگری، توسعۀ زیرساخت‌های مکانی، ظهور نوواِکو سایبرنچرال، خدمات گردشگری مکان‌محور، مدیریت هوشمند گردشگری، گسترش ژئوآنالیستیک، استفاده از داده‌های بیومکانی، رشد اکوسیستم گردشگری هوشمند، تبلیغات هوشمند مبتنی بر مکان و بهره­گیری از فناوری هولوپورتیشن بیشترین تأثیر را بر کارکرد مؤثر سایبرپارک‌ها دارند. این نتایج حاکی از آن است که طراحی و اجرای سایبرپارک بدون درنظرگرفتن ابعاد ژئوفناورانه، عملاً به یک پروژۀ ناقص و غیرکارآمد تبدیل خواهد شد.

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که توسعۀ گردشگری در عصر حاضر بدون توجه به مؤلفه‌های ژئوفناورانه امکان‌پذیر نیست. نخست، هوشمندسازی جاذبه‌های گردشگری به‌عنوان پیش‌شرطی مهم برای ارتقاء کیفیت تجربۀ گردشگران مطرح است؛ چراکه استفاده از اینترنت اشیا، نمایشگرهای تعاملی و راهنمایی‌های هوشمند، به گردشگر امکان می‌دهد تا اطلاعات دقیق و به‌روز دریافت و ارتباط عمیق‌تری با محیط برقرار کند. در کنار آن، توجه به گردشگری تعاملی و شکل‌گیری فضاهای فیجیتال (ترکیب فضای واقعی و مجازی) به گردشگران این امکان را می‌دهد که در طراحی تجربۀ سفر نقش فعال‌تری داشته باشند و فراتر از یک مصرف‌کنندۀ صرف، به بازیگر و هم‌آفرین تبدیل شوند. از سوی دیگر، یافته‌ها بر ضرورت گردشگری داده‌محور تأکید دارند؛ به‌طوری که داده‌های رفتاری و مکانی گردشگران می‌تواند به تصمیم‌سازی دقیق‌تر مدیران و ارائۀ خدمات شخصی‌سازی‌شده کمک کند. در همین راستا، پیاده‌سازی سایبرژئوهاب‌ها به‌عنوان زیرساختی برای تجمیع و تحلیل داده‌های مکانی، نقشی کلیدی در یکپارچه‌سازی خدمات و مدیریت هوشمند مقصد ایفا می‌کند. درنهایت، فراهم­کردن تجربۀ تعاملی شخصی‌سازی‌شده، به‌ویژه از طریق هوش مصنوعی و الگوریتم‌های یادگیری ماشین، می‌تواند رضایت و وفاداری گردشگران را افزایش داده و مقاصد گردشگری را به سمت رقابت‌پذیری پایدار سوق دهد؛ بنابراین، این مؤلفه‌ها نه‌تنها مسیر تحول صنعت گردشگری را ترسیم می‌کنند، بلکه الگویی نوین برای طراحی سایبرپارک‌های گردشگری با تأکید بر فناوری‌های مکانی و داده‌ای فراهم می‌کنند.

یکی از محورهای اساسی، توسعۀ زیرساخت‌های مکانی است که به‌عنوان پیش‌نیاز هرگونه مداخلۀ فناورانه شناخته می‌شود. یافته‌ها نشان دادند که بدون زیرساخت‌های مکانی یکپارچه، فناوری‌های پیشرفته نظیر ژئوآنالیستیک، تبلیغات مبتنی بر مکان کارایی لازم را نخواهند داشت. این نتیجه با ادبیات پژوهش‌های اخیر همخوان است که تأکید می‌کنند نبود زیرساخت‌های مکانی قوی، مانع اصلی در توسعۀ گردشگری هوشمند در کشورهای درحال­توسعه است. در این زمینه، پژوهش حاضر خلأ موجود را پر و تصریح می‌کند که زیرساخت مکانی نه­صرفاً یک عنصر جانبی، بلکه هستۀ مرکزی توسعۀ سایبرپارک محسوب می‌شود.

در زمینۀ وجوه اشتراک و افتراق نتایج پژوهش حاضر با سایر پژوهش­ها باید بیان داشت که پژوهش حاضر با پژوهش­های داخلی al Sabet Eghlidi (2021) هم­سویی دارد. هر دو به نکات جدیدی دست یافتند. اول اینکه گردشگری شهری در تهران نیاز به توسعۀ زیرساخت­ها دارد. دوم اینکه هر دو به نقش فناوری­های دیجیتال در گردشگری صحه گذاشتند. همچنین نتایج پژوهش حاضر با پژوهش Kowkabi & Barmayehvar (2020) مشابهت دارد. وجه تشابه هر دو این است که سایبرپارک با سه حوزه شامل گردشگران، تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و محیط گردشگری شهری شناخته می­شود. درواقع سایبرپارک از طریق فعالیت­های مشترک و برهم­کنش این سه حوزه شکل می­گیرد. به عبارتی می­توان گفت خمیرمایۀ مفهوم سایبرپارک در پژوهش کنونی نیز همین موضوع است. در پژوهش­های خارجی نیز نتایج پژوهش کنونی با پژوهش Yawised & Apasrawirote (2025) مطابقت دارد. وجه تطابق هر دو این است که فناوری‌های نوین مانند AR، VR و AI بر ادراک و تجربۀ تعاملی گردشگر، استراتژی‌های بازاریابی متاورس، گردشگری شهری و توسعۀ پایدار تأثیر دارد. لازم به ذکر است تجربۀ تعاملی در بخش عوامل میانی ژئوفناورانه و بازاریابی متاورس در بخش مؤلفه­های پسایندی مدل پژوهش قرار دارند.

پژوهش حاضر دارای محدودیت­هایی است؛ نخست اینکه در پژوهش حاضر موضوع سایبرپارک با تأکید بر ژئوفناوری با ترکیبی از مفاهیم گردشگری، فناوری دیجیتال، بازاریابی و برنامه‌ریزی شهری است. گسترۀ وسیع این حوزه‌ها ایجاب می‌کند که هر پژوهش، بخشی از این حوزه‌ها را پوشش دهد و امکان بررسی همۀ ابعاد در یک مطالعۀ واحد وجود ندارد. دیگر محدودیت این پژوهش، کمبود پژوهش­های داخلی در این حوزه است که بر همین اساس می­توان زمینه­هایی را برای تداوم پژوهش در این زمینه پیشنهاد کرد. ازاین­رو، در ادامه براساس مؤلفه­هایی که در بخش کیفی شناسایی شد و همچنین اولویت­بندی که در بخش کمی صورت گرفت، راهکارها و پیشنهادهایی ارائه شده است که می­تواند به اثربخشی مؤلفه­های سایبرپارک کمک کند:

1. هوشمندسازی جاذبه‌های گردشگری تهران با استفاده از اینترنت اشیاو سیستم‌های تعاملی: یکی از مشکلات اساسی در جاذبه‌های گردشگری تهران، نبود امکانات دیجیتالی تعاملی برای اطلاع‌رسانی و ایجاد تجربه‌ای هوشمند برای گردشگران است. بیشتر گردشگران، چه داخلی و چه خارجی، در بازدید از اماکن تاریخی و فرهنگی صرفاً به راهنماهای چاپی یا تابلوهای ساده اکتفا می‌کنند؛ درحالی‌که امروزه انتظار تجربه‌ای هوشمند و تعاملی را دارند. هوشمندسازی جاذبه‌ها با استفاده از اینترنت اشیا (IoT) و سیستم‌های تعاملی می‌تواند این خلأ را پر کند و کیفیت تجربۀ گردشگری تهران را به سطح جهانی ارتقا دهد. در عمل، این طرح می‌تواند با نصب نمایشگرهای لمسی، حسگرهای هوشمند و راهنماهای دیجیتال چندزبانه در جاذبه‌های اصلی تهران آغاز شود. به‌طور مثال، در برج میلاد، حسگرهای هوشمند نصب‌شده در ورودی، می‌توانند اطلاعات لحظه‌ای دربارۀ ظرفیت رستوران­گردان، تخفیف‌های کافه‌ها یا زمان شروع برنامه‌های هنری را به گوشی همراه بازدیدکنندگان ارسال کنند. علاوه بر این، نمایشگرهای لمسی در طبقات مختلف می‌توانند امکان مشاهدۀ تورهای مجازی از بخش‌های غیر قابل دسترس برج (مانند بخش‌های فنی یا پشت‌صحنۀ اجراها) را برای بازدیدکنندگان فراهم کنند.

در کاخ گلستان یا کاخ نیاوران، استفاده از دستگاه‌های تعاملی و حسگرهای مبتنی بر QR و NFC می‌تواند تجربۀ بازدید را متحول کند. گردشگران با نزدیک­کردن تلفن همراه خود به یک اثر تاریخی، ویدئوهای سه‌بعدی کوتاهی دربارۀ تاریخچۀ آن اثر، داستان‌های کم­تر شنیده‌شده و حتی بازسازی‌های از طریق واقعیت افزوده از مراسم‌های قدیمی را مشاهده خواهند کرد. این نوع ارائه باعث می‌شود گردشگر نه­صرفاً به‌عنوان تماشاگر، بلکه به‌عنوان یک مشارکت‌کنندۀ فعال با جاذبه تعامل کند. از نظر اجرایی، پیاده‌سازی این طرح در سه سطح امکان‌پذیر است:

سطح اول: نصب نمایشگرهای چندزبانۀ لمسی در ورودی‌ها و نقاط کلیدی هر جاذبه برای ارائۀ اطلاعات پایه (مانند ساعت بازدید، بلیت‌فروشی آنلاین، مسیرهای داخلی).

سطح دوم: تجهیز فضاها به حسگرهای IoT برای ارائۀ پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده. برای نمونه، اگر یک گردشگر بیشتر در بخش معماری وقت بگذراند، سیستم می‌تواند بازدید از سایر بناهای معماری شهر مانند خانه اتحادیه یا عمارت مسعودیه را به او پیشنهاد دهد.

سطح سوم: اتصال جاذبه‌ها به یک پلتفرم شهری یکپارچه؛ یعنی همۀ موزه‌ها، کاخ‌ها و پارک‌ها به یک شبکۀ هوشمند شهری وصل باشند تا داده‌ها تبادل شوند. به این ترتیب، اگر یک گردشگر در موزۀ باستان بازدید خود را ثبت کند، در ادامه سیستم به او مسیرهای پیشنهادی را برای موزۀ فرش یا موزۀ رضا عباسی = معرفی خواهد کرد.

2. ایجاد سایبرژئوهاب‌ها[10] برای تجمیع داده‌های مکانی و ارائۀ خدمات هوشمند: یکی از مهم‌ترین اقدامات عملیاتی برای توسعۀ گردشگری هوشمند، راه‌اندازی سایبرژئوهاب‌ها به‌عنوان مراکز تجمیع و تحلیل داده‌های مکانی است. سایبرژئوهاب‌ها در حقیقت به‌مثابه یک بستر دیجیتال یکپارچه عمل می‌کنند که کلیۀ اطلاعات مربوط به گردشگری - از داده‌های مربوط به هتل‌ها، رستوران‌ها، جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی گرفته تا سامانه‌های حمل‌ونقل و فعالیت‌های اقتصادی - را جمع‌آوری و پردازش می‌کنند. در این فضا، داده‌های زنده‌ای مانند میزان ترافیک شهری، وضعیت آب‌وهوا، زمان‌بندی رویدادهای فرهنگی یا حتی رفتار کاربران در شبکه‌های اجتماعی به‌صورت هم­زمان گردآوری و تحلیل می‌شود و امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر را برای مدیران فراهم می‌کند. اجرای چنین سیستمی مستلزم ایجاد زیرساخت‌های فناورانه شامل سرورهای پردازش کلان‌داده و استفاده از فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی است تا بتوان الگوهای رفتاری گردشگران و تغییرات تقاضا را به‌سرعت شناسایی کرد. برای مثال، تجربۀ شهر بارسلونا نشان می‌دهد که ایجاد یک مرکز دادۀ گردشگری هوشمند به مدیریت بهتر جریان بازدیدکنندگان کمک شایانی کرده است. این مرکز با رصد لحظه‌ای داده‌های مکانی، در زمان برگزاری رویدادهای بزرگ مانند جشنواره‌های موسیقی، توانسته مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل عمومی و حتی تخفیف‌های لحظه‌ای برای مراکز فرهنگی ارائه دهد تا ازدحام در نقاط خاص کنترل شود و گردشگران تجربۀ بهتری از حضور در شهر داشته باشند.

چنین رویکردی به‌خوبی در بستر گردشگری ایران نیز قابل اجراست، تصور کنید سایبرژئوهابی در تهران ایجاد شود که داده‌های مراکز اقامتی، بازدید از موزه‌ها و بناهای تاریخی، ترافیک جاده‌ای و بازخورد گردشگران در پلتفرم‌های دیجیتال را هم‌زمان پایش کند. در این حالت، اگر میزان بازدید از کاخ گلستان یا موزۀ ملی کاهش یابد، سیستم می‌تواند این تغییر را با داده‌های دیگر مانند افت تبلیغات در فضای مجازی یا محدودیت‌های حمل‌ونقل مترو مرتبط کند و راهکارهای فوری ارائه دهد. به این ترتیب مدیران گردشگری به‌جای تصمیم‌گیری‌های کلی و دیرهنگام، قادر خواهند بود با شواهد عینی و دقیق، استراتژی‌هایی چون افزایش کمپین تبلیغاتی، طراحی مسیرهای دسترسی جدید یا برنامه‌ریزی برای رویدادهای جانبی را در دستور کار قرار دهند.

3. توسعۀ زیرساخت‌های مکانی هوشمند برای راهنمایی دقیق گردشگران: یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های گردشگران، به‌ویژه در شهرهای بزرگ و مقصدهای چندلایه، دشواری دسترسی به اطلاعات دقیق در مورد مسیرهای بهینه، جاذبه‌های کم­تر شناخته‌شده و امکانات ضروری در مقصد است. بسیاری از گردشگران خارجی و حتی داخلی، هنگام ورود به یک شهر جدید با مشکل سردرگمی در پیدا کردن مکان‌های دیدنی، وضعیت حمل‌ونقل عمومی یا دسترسی به خدمات فوری روبه‌رو می‌شوند. همین مسأله نشان می‌دهد که توسعۀ زیرساخت‌های مکانی هوشمند، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای مدیریت گردشگری شهری است. فناوری‌های مکان‌محور همچون GIS و  GPS، زمانی که با اینترنت اشیا و سامانه‌های موبایلی ترکیب شوند، قادرند یک شبکۀ هوشمند راهنمای گردشگران ایجاد کنند که در زمان واقعی[11] اطلاعات به‌روز و قابل‌اتکا را به کاربران ارائه دهد. این زیرساخت‌ها باید فراتر از نقشه‌های سنتی و سیستم‌های ساده مسیریابی باشند و امکان پیشنهادهای جایگزین هوشمند را فراهم کنند. برای نمونه، در صورتی که بازدید از برج میلاد با ازدحام شدید مواجه شود، سامانه باید بتواند به گردشگر پیشنهاد دهد که به سمت جاذبه‌های کم­تر شناخته شده، اما ارزشمند هدایت شود. چنین رویکردی علاوه بر ارتقاء تجربۀ گردشگر، به توزیع متوازن بازدید در مقصد کمک می‌کند و از فشار بیش از حد بر جاذبه‌های اصلی می‌کاهد. یکی از نکات کلیدی در طراحی این زیرساخت‌ها، ارائۀ اطلاعات ترکیبی و جامع است. سامانه‌های هوشمند باید علاوه بر مسیرها و جاذبه‌ها، داده‌های مهمی مانند کیفیت هوا، سطح امنیت منطقه، وضعیت ترافیک و حمل‌ونقل عمومی، دسترسی به مراکز ضروری مانند بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های مترو، پمپ بنزین و حتی رستوران‌های مورد تأیید بهداشتی را نیز نمایش دهند. نمونۀ موفق این ایده را می‌توان در شهر توکیو مشاهده کرد که با بهره‌گیری از شبکۀ Tokyo Handy Guide، گردشگران می‌توانند در لحظه به داده‌های ترکیبی شامل زمان حرکت قطارها، وضعیت آب‌وهوا و اطلاعات فرهنگی دسترسی پیدا کنند و برنامۀ سفر خود را متناسب با شرایط واقعی تغییر دهند. برای افزایش جذابیت و تعامل، این زیرساخت‌ها باید قابلیت یکپارچه‌سازی با واقعیت افزوده (AR) را داشته باشند. به این معنا که گردشگران با استفاده از تلفن همراه یا عینک‌های AR، زمانی که در یک جاذبه حضور دارند، بتوانند تاریخچه، روایت‌های فرهنگی یا خدمات جانبی آن مکان را در قالب تصاویر و ویدئوهای سه‌بعدی مشاهده کنند. تجربۀ شهر آتن نشان می‌دهد که پیاده‌سازی سامانۀ ARchaeology، بازدیدکنندگان موزۀ آکروپولیس را قادر کرده تا با اسکن فضا، بازسازی سه‌بعدی معابد باستانی را مشاهده کرده و درکی عمیق‌تر از فرهنگ یونان باستان پیدا کنند. این تجربه به‌طور چشم­گیری رضایت گردشگران را افزایش داده است.

اجرای چنین طرحی در ایران نیازمند همکاری میان شهرداری‌ها، سازمان‌های گردشگری، اپراتورهای مخابراتی و کسب‌وکارهای محلی است. مراکز گردشگری با فراهم­کردن شرایط لازم در جاذبه­ها، شهرداری‌ها می‌توانند داده‌های شهری مانند ترافیک و زیرساخت‌های حمل‌ونقل را در اختیار سامانه قرار دهند، اپراتورهای مخابراتی بستر ارتباطی پایدار و پرسرعت را تأمین کنند و کسب‌وکارهای محلی نیز با ثبت‌نام در این شبکه، اطلاعات خدماتی خود را به‌روز نگه دارند. در نتیجه، یک بستر یکپارچه به وجود می‌آید که نه‌تنها گردشگران را در مسیرهای شهری راهنمایی می‌کند، بلکه فرصت دیده‌شدن را برای کسب‌وکارهای کوچک و محلی نیز افزایش می‌دهد؛ بنابراین، توسعۀ زیرساخت‌های مکانی هوشمند می‌تواند به مزیت رقابتی پایدار و در نتیجه بهبود اقتصاد گردشگری منجر شود. مسافری که در تهران با استفاده از چنین سامانه‌ای بتواند به‌سادگی مسیر بازدید از کاخ گلستان را پیدا، هم­زمان کیفیت هوای منطقه را بررسی، مسیر جایگزین را برای بازدید از موزۀ ملی دریافت و در همان لحظه تخفیف یک کافۀ محلی را مشاهده کند، تجربه‌ای کاملاً متفاوت و هوشمندانه خواهد داشت. این سطح از خدمات نه‌تنها رضایت گردشگران را افزایش می‌دهد، بلکه تصویر نوینی از مقصد تهران به‌عنوان شهری هوشمند و نوآور در ذهن بازدیدکنندگان ترسیم می‌کند.

4. توسعۀ ژئوآنالیستیک[12] برای بهینه‌سازی تصمیمات گردشگری: یکی از مهم‌ترین نیازهای مدیریت گردشگری در کلان‌شهرهایی مانند تهران، دسترسی به داده‌های دقیق و کاربردی برای تصمیم‌گیری است. در این میان، ژئوآنالیستیک به‌عنوان رویکردی مبتنی بر تحلیل داده‌های مکانی، می‌تواند بستری فراهم کند که مدیران گردشگری به‌جای اتکا به حدس و تجربه‌های گذشته، تصمیم‌های خود را بر پایۀ شواهد واقعی بگیرند. در عمل، این رویکرد با گردآوری داده‌های مکانی از طریق حس­گرهای اینترنت اشیا، دستگاه‌های GPS و حتی تلفن‌های همراه گردشگران، امکان تجزیه‌وتحلیل جریان‌های حرکتی و الگوهای مصرف گردشگران را فراهم می‌کند.

برای مثال، در تهران به‌طور روزانه حجم زیادی از گردشگران داخلی و خارجی به سمت نقاطی مانند بازار بزرگ، برج میلاد، موزۀ ایران باستان یا کاخ گلستان حرکت می‌کنند. بدون وجود داده‌های تحلیلی، مدیریت این حجم از تردد انسانی به‌صورت سنتی بسیار دشوار است و اغلب به ازدحام، کاهش کیفیت تجربۀ گردشگران و نارضایتی ساکنان محلی منجر می‌شود، اما در صورتی که داده‌های مکانی به‌صورت لحظه‌ای ثبت و تحلیل شوند، می‌توان نقاط پرتراکم را شناسایی کرد و به‌صورت هوشمند سیاست‌هایی برای مدیریت ترافیک انسانی به­کار گرفت. به‌عنوان نمونه، اگر مشخص شود که در ساعات خاصی برج میلاد یا موزۀ ایران باستان بیش از ظرفیت خود گردشگر دارد، ژئوآنالیستیک می‌تواند این هشدار را به سامانه‌های راهنمای گردشگران منتقل و مسیرهای جایگزینی مانند موزۀ هنرهای معاصر یا پل طبیعت را پیشنهاد کند. علاوه بر مدیریت ازدحام، ژئوآنالیستیک می‌تواند نقش کلیدی در پیش‌بینی نیازهای اقامتی و خدماتی داشته باشد. داده‌های مربوط به رزرو هتل‌ها، بازدید از رستوران‌ها و حجم تردد در اطراف مراکز اقامتی، اگر به‌صورت مکانی تحلیل شوند، الگوهای مشخصی را آشکار می‌کنند. این اطلاعات به مدیران کمک می‌کند تا ظرفیت اقامتی را در فصول پرتقاضا افزایش یا حتی مکان‌یابی هوشمند برای احداث هتل‌ها و مراکز خدماتی جدید انجام دهند. برای نمونه، اگر داده‌ها نشان دهد که گردشگران زیادی در حوالی مجموعۀ نیاوران حضور دارند، اما ظرفیت اقامتی محدودی در آن منطقه وجود دارد، سرمایه‌گذاران می‌توانند با اطمینان بیشتری اقدام به توسعۀ زیرساخت‌های اقامتی کنند. کاربرد دیگر ژئوآنالیستیک در حوزۀ تبلیغات هوشمند مبتنی بر مکان است. وقتی مشخص شود که چه گروهی از گردشگران، در چه ساعاتی و با چه الگوهایی از فضاهای گردشگری تهران استفاده می‌کنند، می‌توان تبلیغات هدفمند ارائه داد. به‌عنوان نمونه، اگر تحلیل‌ها نشان دهد که بازدیدکنندگان کاخ گلستان بیشتر به آثار تاریخی علاقه‌مندند و بخش زیادی از آن‌ها به سمت خیابان سی تیر حرکت می‌کنند، می‌توان تبلیغات موزه‌های دیگر یا تورهای فرهنگی همان حوالی را دقیقاً در زمان حضور این افراد ارائه کرد. البته توسعۀ چنین سامانه‌ای نیازمند زیرساخت‌های فنی قوی است. باید شبکه‌ای از حس­گرهای اینترنت اشیا در مکان‌های پرگردشگر مانند پارک آب‌وآتش، موزه­ها و مجموعه­های تاریخی نصب شود تا داده‌های لحظه‌ای جمع‌آوری شوند. در کنار آن، همکاری اپراتورهای تلفن همراه برای اشتراک‌گذاری داده‌های ناشناس مکانی و استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشینی برای تحلیل این داده‌ها ضروری است.

5. استفاده از داده‌های بیومکانی[13] برای شخصی‌سازی تجربۀ سفر: یکی از ظرفیت‌های نوآورانه در مدیریت گردشگری، استفاده از داده‌های بیومکانی است. داده‌هایی که ترکیبی از وضعیت بیولوژیکی افراد (مانند سطح استرس، ضربان قلب یا خستگی) و موقعیت مکانی آن‌ها را نشان می‌دهد. این داده‌ها اگر به شکل درست جمع‌آوری و تحلیل شوند، می‌توانند به مدیران گردشگری کمک کنند تا خدمات دقیقاً متناسب با شرایط جسمی و رفتاری گردشگران ارائه دهند.

برای اجرای چنین سیستمی در تهران، نخستین گام ایجاد بستر سنجش داده‌های بیومتریک است. این کار می‌تواند از طریق همکاری با اپلیکیشن‌های ورزشی و سلامت یا دست‌بندهای هوشمند گردشگری انجام شود. برای نمونه، شهرداری تهران می‌تواند در مراکز گردشگری اصلی مانند پارک آب‌وآتش، برج میلاد یا مجموعه نیاوران ایستگاه‌هایی قرار دهد که گردشگران در آن‌ها دستبند یا کارت هوشمند دریافت کنند. این ابزارها به‌صورت لحظه‌ای داده‌هایی مانند ضربان قلب یا سطح خستگی را ثبت کرده و به سامانۀ مرکزی ارسال می‌کنند.

گام دوم، ایجاد سامانۀ تحلیل‌گر بیومکانی است که با کمک هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی بتواند این داده‌ها را در کنار موقعیت مکانی افراد تحلیل کند. فرض کنید گردشگری در حال بازدید از بازار بزرگ است و دستبند نشان می‌دهد که سطح استرس او بالا رفته است. در این حالت، سامانه می‌تواند بلافاصله به او مسیر جایگزین کم‌ازدحام‌تری مثلاً حرکت به سمت خیابان ۳۰ تیر (معروف به خیابان غذا) را جهت استراحت پیشنهاد کند. این کار علاوه بر بهبود تجربۀ فردی، به توزیع بهینۀ جمعیت گردشگران در سطح شهر هم کمک می‌کند.

مرحلۀ سوم، یکپارچه‌سازی با سیستم حمل‌ونقل و اقامت است. سامانه باید بتواند براساس داده‌های بیومکانی، پیشنهادهای اقامتی و حمل‌ونقل هوشمند ارائه دهد. برای نمونه، اگر دستبند نشان دهد گردشگر دچار خستگی شدید است، نزدیک‌ترین هتل یا اقامتگاه در دسترس (مثلاً در حوالی میدان آزادی یا انقلاب) به او پیشنهاد شود. همچنین اگر استرس بالا در زمان استفاده از مترو ثبت شود، سامانه می‌تواند مسیر اتوبوس یا تاکسی اینترنتی را جایگزین کند.

نکتۀ مهم در پیاده‌سازی این سیستم، حفظ امنیت و حریم خصوصی است. لازم است داده‌های بیومتریک و مکانی به‌صورت ناشناس ذخیره شوند و تنها در سطح پیشنهاددهی مورد استفاده قرار گیرند. در این زمینه می‌توان از فناوری بلاک‌چین برای ایمن‌سازی داده‌ها و جلب اعتماد گردشگران استفاده کرد.

6. توسعۀ پارک‌های واقعیت ترکیبی[14] برای تجربۀ هم‌زمان دنیای واقعی و مجازی در مقاصد گردشگری: ایدۀ پارک‌های واقعیت ترکیبی بر پایۀ ادغام فضای فیزیکی (پارک، بنای تاریخی، موزه یا محوطه باستانی) با ابزارهای دیجیتال ساخته می‌شود. در این پارک‌ها، گردشگر نه‌تنها بازدیدکنندۀ منفعل نیست، بلکه می‌تواند به‌صورت تعاملی در فضای گذشته یا آیندۀ یک مکان گردشگری حرکت کند. برای مثال، تصور کنید گردشگری وارد کاخ گلستان تهران می‌شود، هدست واقعیت افزوده یا عینک هوشمند را دریافت می‌کند، سپس به‌محض ورود به تالار آیینه، هدست برایش صحنه‌ای بازسازی‌شده از دورۀ قاجار را پخش می‌کند؛ پادشاه به همراه درباریان در تالار نشسته‌اند، گفت­وگو می‌کنند و گردشگر می‌تواند با نزدیک‌شدن به هر شخصیت، توضیحات زنده (صوتی و تصویری) دریافت کند. این تجربه، بازدید ساده از یک اثر تاریخی را به یک روایت زنده و چندلایه تبدیل می‌کند.

از نظر اجرایی، گام نخست انتخاب مکان‌های پایلوت است. پیشنهاد می‌شود در تهران، سه نقطۀ مهم شامل کاخ گلستان، پارک ملت و برج میلاد برای اجرای آزمایشی این ایده انتخاب شوند.

گام دوم، طراحی زیرساخت دیجیتال است. این گام شامل:

• مدل‌سازی سه‌بعدی بناها، شخصیت‌های تاریخی و صحنه‌های گذشته با استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته؛
• تعبیۀ سنسورهای ردیابی حرکتی در فضاهای کلیدی تا حرکات بدن یا لمس اشیا توسط گردشگر بتواند یک رویداد را فعال کند (مثلاً باز شدن درب یک اتاق یا شروع یک داستان)؛
• نصب ایستگاه‌های تعاملی مثل نمایشگرهای لمسی و کیوسک‌های هوشمند برای گردشگرانی که هدست ندارند، ولی می‌خواهند تجربۀ واقعیت ترکیبی داشته باشند؛

گام سوم، ایجاد روایت‌های داستانی بومی است. برای مثال در بازار بزرگ تهران می‌توان سناریویی طراحی کرد که گردشگر با هدست وارد دالان قدیمی بازار شود و ناگهان با صحنه‌ای از دادوستد سنتی چند دهۀ پیش مواجه گردد.

گام چهارم، طراحی مدل اقتصادی است. این پارک‌های واقعیت ترکیبی باید از طریق بلیت‌فروشی دیجیتال، تبلیغات برندها و همکاری با هتل‌ها و تورهای شهری پشتیبانی مالی شوند. برای مثال، می‌توان تورهای ویژۀ "تهران ترکیبی" طراحی کرد که شامل بازدید از سه مکان هوشمند به علاوه تجربۀ واقعیت ترکیبی باشد.

گام پنجم، آموزش و پشتیبانی است. کارکنان موزه‌ها و مراکز گردشگری باید در خصوص آموزش نحوۀ استفاده از هدست‌ها به گردشگران، دورۀ آموزشی ببینند.

7. توسعۀ تبلیغات مبتنی بر مکان[15] با استفاده از فناوری‌های هوشمند برای رونق گردشگری در تهران: یکی از چالش‌های جدی گردشگری در تهران، ضعف در اطلاع‌رسانی لحظه‌ای دربارۀ رویدادها، جشنواره‌ها و تخفیف‌های مراکز گردشگری است. بسیاری از گردشگران، چه داخلی و چه خارجی، هنگام حضور در شهر به دلیل عدم دسترسی به اطلاعات به‌روز، فرصت استفادۀ به­صرفه­تر از مراکز گردشگری را از دست می‌دهند. راه‌حل این مشکل در به‌کارگیری تبلیغات مبتنی بر مکان و استفاده از فناوری‌های هوشمند نظیر بلوتوث کم‌مصرف (BLE)، وای‌فای عمومی و GPS نهفته است. در این شیوه، هر مکان گردشگری یا تجاری در تهران با شکل­دهی حصار جغرافیایی (ژئوفنس) به یک هاب اطلاع‌رسانی دیجیتال تبدیل می‌شود. به محض اینکه گردشگر وارد محدوده‌ای خاص شود، تلفن همراه او (در صورت نصب اپلیکیشن جامع گردشگری تهران یا فعال­بودن بلوتوث) پیام‌های شخصی‌سازی‌شده‌ای دریافت می‌کند. این پیام‌ها می‌توانند شامل معرفی جاذبه‌های نزدیک، پیشنهاد بازدید از نمایشگاه‌های فرهنگی یا اطلاع‌رسانی دربارۀ تخفیف‌های ویژۀ رستوران‌ها و هتل‌های همان منطقه باشند. برای نمونه، در محدودۀ میدان آزادی می‌توان سامانه‌ای راه‌اندازی کرد که به محض نزدیک‌شدن گردشگر به برج آزادی، نوتیفیکیشنی شامل اطلاعات تاریخی برج، ساعات بازدید، برنامه‌های فرهنگی جاری (مثل نمایشگاه‌های موقت یا کنسرت‌ها) و تخفیف ویژۀ رستوران‌های اطراف ارسال کند یا در محلۀ عودلاجان که یکی از قطب‌های گردشگری تاریخی تهران است، گردشگر هنگام عبور از کوچه‌های قدیمی پیام‌هایی دربارۀ خانه‌های تاریخی قابل بازدید، کارگاه‌های صنایع‌دستی فعال و حتی پیشنهاد خرید سوغات محلی دریافت کند. اجرای این طرح نیازمند چند گام عملی است:

الف: زیرساخت سخت‌افزاری: نصب فرستنده‌های بلوتوث کم‌مصرف در جاذبه‌های گردشگری، مراکز خرید، موزه‌ها و حتی ایستگاه‌های مترو پررفت‌وآمد گردشگران.

ب: زیرساخت نرم‌افزاری: توسعه یا ارتقاء اپلیکیشن جامع گردشگری تهران که قابلیت دریافت پیام‌های مبتنی بر مکان، نمایش نقشۀ تعاملی و اتصال به سامانۀ پرداخت آنلاین را داشته باشد.

ج: مشارکت کسب‌وکارها: رستوران‌ها، فروشگاه‌های صنایع‌دستی و هتل‌ها باید در این سامانه عضو شوند تا بتوانند تبلیغات و تخفیف‌های خود را در قالب پیام‌های هوشمند به گردشگران ارائه دهند.

د: مدیریت محتوای هوشمند: اطلاعات ارسالی نباید صرفاً تبلیغاتی باشند؛ بلکه باید ترکیبی از معرفی فرهنگی - هنری (مثلاً توضیح کوتاه دربارۀ تاریخچۀ یک موزه) و پیشنهاد تجاری (تخفیف ورودی یا کوپن غذا) ارائه شود تا جذابیت بیشتری برای گردشگر داشته باشد.

مزیت این سیستم آن است که تبلیغات به‌صورت دقیق، هدفمند و لحظه‌ای انجام می‌شود و برخلاف روش‌های سنتی (پوستر یا تبلیغات بیلبوردی) مستقیماً بر رفتار گردشگر در همان لحظه اثر می‌گذارد.

درنهایت در راستای پیشنهاد برای پژوهش­های آتی و با توجه به محدودیت­های نظری مطرح­شده، به پژوهشگران پیشنهاد می­شود که ارتباط بین سایبرپارک را با مفاهیمی همچون برندسازی شهری، بازاریابی شهری و... مورد مداقه و بررسی قرار دهند. همچنین پیشنهاد می­شود که پژوهشگران مدل سایبرپارک را در بستر پژوهشی دیگر برای فضاهایی همچون مکان­های ورزشی و... تدوین کنند.

حامی مالی

بنا به اظهار نویسندۀ مسؤول، این مقاله حامی مالی نداشته است.

سهم نویسندگان در پژوهش

تمامی نویسندگان در مفهوم‌سازی و نگارش مقاله سهم برابر داشته‌اند. همچنین، همگی محتوای نسخۀ نهایی را تأیید کرده و با تمامی جنبه‌های پژوهش موافق هستند.

تضاد منافع

نویسنده (نویسندگان) اعلام می­کند که هیچ تضاد منافعی در رابطه با نویسندگی و یا انتشار این مقاله ندارند.

تقدیر و تشکر

نویسندگان، از همۀ افراد، به دلیل مشاوره و راهنمایی علمی و مشارکتشان در این مقاله تشکر و قدردانی می­کنند.

*  نویسندۀ مسؤول: محمد باشکوه آجیرلو

[1] Location-based Guides

[2] Mapping Services

[3] Location-based Mobile Services

[4] Location-based Analytical Services

[5] Interconnectivity

[6] Decentralization

[7] Adaptability

[8] Co-occurrence Analysis

[9] Minkowski defuzzification

[10] CyberGeoHubs

[11] Real-Time

[12] Geo-Analytics

[13] Biolocation Data

[14] Mixed Reality Parks

[15] Location-Based Ad

[1]  دانشجوی دکتری رشتۀ مدیریت بازرگانی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران. (m.naserpour@uma.ac.ir)

[2]  استاد گروه مدیریت بازرگانی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.( bashokouh@uma.ac.ir)

[3]  استاد گروه مدیریت بازرگانی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.( zarei@uma.ac.ir)

[4]  دانشیار گروه مدیریت بازرگانی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.(h_clever@uma.ac.ir)

References

Abu Elsamen, A., Fotiadis, A., Abdallah Alalwan, A., & Huan, T. C. (2025). Enhancing pro-environmental behavior in tourism: Integrating attitudinal factors and Norm Activation Theory. Journal of Tourism Management, 109, 105155. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2025.105155

Acheampong, A. O., Opoku, E., & Koomson, I. (2025). Effect of inbound tourism on inclusive growth: Does institutionalized democracy matter?. Journal of Tourism Management Perspectives, 58, 101382. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2025.101382

Alaoui, A. E., & Fateh, A. (2024). The Geomarketing and the competitiveness of the spaces urban Morocco. Emirati Journal of Business Economics & Social Studies, 3(1), 66-78. DOI:10.54878/cbze3w73

Anggita, M., Aslam, B., & Hussain, S. (2025). The Role of Islamic Law in Regulating Cryptocurrency and Blockchain Technology: A Case Study of Indonesia’s Regulatory Framework. Sharia Oikonomia Law Journal, 3(2):152-165. DOI:10.70177/solj.v3i2.2086

Asgarnezhad Nouri, B., Sharafi, S. & Naserpour, M. (2024). The effect of geomarketing on the attraction of geotourists، with the mediating role of the destination brand image (Case study: Lorestan waterfalls). Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 5 (1): 1-20. URL: http://gsma.lu.ac.ir/article-1-271-fa.html.{in Persian}

Arvanitidis, P., Therese, K. & Gabriela, M. (2019). Public Space Engagement and ICT Usage by University Students: An Exploratory Study in Three Countries, CyberParks – The Interface Between People, Places and Technology. Lecture Notes in Computer Science, 11380, 87-108. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-13417-4_8

Arya, V., Sahni, S., Oukhayi, B., & Auruskeviciene, V. (2024). Visitors’ attraction and cocreation at World Expo – a qualitative study unveiling visitors’ delight and engagement with immersive technology. Tourism Recreation Research, 1–23. https://

doi.org/10.1080/02508281.2024.2352211

Barmayehvar, B. and Kowkabi, L. (2019). Exploring the formation of cyberparks as a smart urban public open space (Case study: the initiative cyberpark projects). Geographical Urban Planning Research (GUPR), 7(4), 855-877. doi: 10.22059/jurbangeo.2019.290661.1175 {in Persian}

Bilgihan, A., Leong, A. M. W., Okumus, F., & Bai, J. (2024). Proposing a metaverse

engagement model for brand development. Journal of Retailing and Consumer

Services, 78, 103781. https://doi.org/10.1016/j.jretconser.2024.103781

Cepeda-Pacheco, J., & Carmen Domingo, M. (2022). Deep learning and Internet of Things for

tourist attraction recommendations in smart cities. Neural Computing and Applications, 34(10). DOI:10.1007/s00521-021-06872-0

Choe, Y. Baek, J. & Kim, H. (2023). Heterogeneity in consumer preference toward mega-sport event travel packages: Implications for smart tourism marketing strategy. Journal of Information Processing & Management, 60, (3), 103302. https://doi.org/10.1016/j.ipm.2023.103302

Collado-Agudo, J. Herrero-Crespo, A. & Martín-Gutiérrez, H. S. (2023). The adoption of a smart destination model by tourism companies: An ecosystem approach. Journal of Destination Marketing & Management, 28, 100783. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2023.100783

El Archi, Y., Benbba, B., Zhu, K., El Andaloussi, Z., Pataki, L., & Dávid, L. D. (2023). Mapping the Nexus between Sustainability and Digitalization in Tourist Destinations: A Bibliometric Analysis. Sustainability, 15(12), 9717. https://doi.org/10.3390/su15129717

Erjavec, I. S. and Ruchinskaya, T.)2019. (A Spotlight of Co-Creation and Inclusiveness of Public Open Spaces, In Cyberparks, 209-224. DOI:10.1007/978-3-030-13417-4_17

Ghaderi, Z., Beal, L., Hall, C. M., Zaman, M., Ahmad Rather, R., & Mat Som, A. P. (2024).

Cybersecurity and smart tourist destinations resilience. Tourism Recreation Research,

1–17. https://doi.org/10.1080/02508281.2024.2434791

Hochmair, H.H., Juhasz, L. & Li, H. (2025). Advancing AI-Driven Geospatial Analysis and Data Generation: Methods, Applications and Future Directions. ISPRS Int. J. Geo-Inf, 14, 56. https://doi.org/10.3390/ijgi14020056

Hou, L., Min, Y., Pan, X., & Gong, Z. (2025). Distinguishing AI-generated versus real tourism photos: Visual differences, human judgment, and deep learning detection. Journal of  Information Processing and Management, 62,  104218. https://doi.org/10.1016/j.ipm.2025.104218

Jiang, C. & Phoong, S.W. (2023). A ten-year review analysis of the impact of digitization on tourism development (2012–2022). Humanit Soc Sci Commun, 10: 665. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-023- 02150-7

Kita, P., Maciejewski, G, Zambochova, M., & Krizan, F. (2024). Geomarketing as an important element of a food retailer’s business model: A managerial view. International Journal of Management and Economics, 60(1): 1 – 13. DOI:10.2478/ijme-2024-0005

Klichowski, M. (2017). Learning in CyberParks. A theoretical and empirical study, Series interdisciplinary research; Adam Mickiewicz University Press, 49, 266. https://www.researchgate.net/publication/322291914

Klichowski, M. (2018). Learning in CyberParks: evidence from EEG experiment supported by TUD COST Action TU1306. https://www.researchgate.net/publication/324586408

Khosravi, S. S. & Naderi, N. (2023). Proposing a Model for Data Driven Marketing in the Smart Tourism with a Meta-synthesis Approach. Tourism Management Studies, 18(61), 169-206. doi: 10.22054/tms.2023.73136.2823 {in Persian}

Kowkabi, L. and barmayehvar, B. (2020). Co-creating a smart tourism space through digital interactions: Proposing a conceptual model of Cyberpark. urban tourism, 7(1), 51-67. doi: 10.22059/jut.2019.281556.657 {in Persian}

Kowkabi, L., & Barmayehvar, B. (2021). Evaluating the application of Information and Communications Technology (ICT) by Stakeholders in Order to Create the Specialized Cyberparks in Urban Environment. Urban Structure and Function Studies, 8(28), 163-194. doi: 10.22080/usfs.2021.19547.2027 {in Persian}

Kowkabi, L. and barmayehvar, B. (2023). Evaluating the cultural and educational open public spaces in order to form cyberparks (Case study: Mashq Square, city of Tehran). Sustainable city, 6(2), 39-5. doi: 10.22034/jsc.2022.333731.1602 {in Persian}

Liu, Y., Ye, T., & Yu, C. (2024). Virtual voices in hospitality: Assessing narrative styles of

digital influencers in hotel advertising. Journal of Hospitality and Tourism

Management, 61, 281–298. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2024.11.004

Menezes, M.; Mateus, J. D. (2017), “Walking as tactile method in urban planning and design”, in Smaniotto Costa, C. e Ioannidis, K. (orgs.). The making of the mediated public space. Essays on emerging urban phenomena. Lisboa: Edições Universitárias Lusófona, 65-74. http://www.ceied.ulusofona.pt/en/serie-culture-and-territory/

Mieli, M., Zillinger, M., & Nilsson, J. H. (2024). Phygital time geography, or: what about technology in tourists’ space-time behaviour?. Tourism Geographies, 26(3), 389–406. https://doi.org/10.1080/14616688.2024.2318722

Naserpour, M. & Mousavi, S. (2023). Evaluation of the impact of social capital on the development of health tourism with the mediating role of public safety feeling. Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 4 (13), 207 -218.  Doi:10.52547/gsma.4.1.207. {in Persian}

Naserpour, M., muosavi, S. N., & Sepahvand, R. (2018). Effect of non -medical Factors on Health Tourism Development. Journal of Tourism and Development , 7(3), 195 -212. Doi: 10.22034/jtd.2018.91961.1126. {in Persian}

Prados-Castillo, J. F., Guaita Martínez, J. M., Zieli´nska, A., & Gorgues Comas, D. (2023). A Review of Blockchain Technology Adoption in the Tourism Industry from a Sustainability Perspective. Journal of theoretical and applied electronic commerce research, 18: 814 – 830. https://doi.org/10.3390/jtaer18020042

Rabiei mandjin, M. , Alizadeh, M. and oroji, H. (2021). Explanation and determining model of the function and development in Qtourism based on sustainable tourism (Case study: Sheikhsafi collection, Ardebil city). Journal of Tourism and Development, 10(4), 141-158. doi: 10.22034/jtd.2021.247787.2130 {in Persian}

Ramadani, V., Zendeli, D., Gerguri-Rashiti, S., & Dana, L. P. (2018). Impact of

geomarketing and location determinants on business development and decision

making. Journal of Global Competitiveness. 28(1), 98-120. DOI:10.1108/CR-12-2016-0081

Razmi, Z. & Ahmadi, S. (2023). Virtual reality in tourism: decision to travel based on extrinsic and intrinsic motivation theory. Tourism Management Studies, 18(61), 207-237. doi: 10.22054/tms.2023.72998.2813 {in Persian}

Sabet Eghlidi, M. , mirabi, V. , Ghasemi, B. and Nourbakhsh, S. K. (2021). Investigating the Role of Geo-marketing and its Value Creation in the Urban Tourism Infrastructure Development in Mashhad. urban tourism, 8(1), 127-141. doi: 10.22059/jut.2021.322862.899 {in Persian}

Seifollahi, N. & Naserpour, M. (2022), The effect of cyberspace advertising on the choice of tourism destination brand (Case study: Ardabil province). Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 2(9), 61-80. Doi:10.52547/gsma.3.2.61. {in Persian}

Seung Ko, Tae., Byeong-Joo Kim., Jeong-Woo Jwa., (2022). Smart Tourism Information System and IoT Data Collection Devices for Locationbased Tourism and Tourist Safety Services. International Journal of Advanced Culture Technology, 10(1), 310-316. https://doi.org/10.17703/IJACT.2022.10.1.310.

Smaniotto C. C. & Erjavec, I. Š. (2019). The Rationale of Cyberparks and the Potential of Mediated Public Open Spaces: New Approaches and Perspectives. Chapter In Book: CyberParks – The Interface Between People, Places and Technology, 3-13. DOI:10.1007/978-3-030-13417-4_1

Sousa, A. E., Cardoso, P., & Dias, F. (2024). The Use of Artificial Intelligence Systems in Tourism and Hospitality: The Tourists’ Perspective. Journal of Administrative Sciences, 14: 165. https://doi.org/10.3390/admsci14080165

Udvaros, G., & Forman, N. (2024). QR Code Use and Identification Problems in Tourism. Journal of Environmental Management and Tourism, 1(173), 167-176. DOI:https://doi.org/10.14505/jemt

Yawised, K., & Apasrawirote, D. (2025). The synergy of immersive experiences in tourism marketing: Unveiling insightful components in the ‘Metaverse’. Journal of Destination Marketing & Management 37:1-17. DOI:10.1016/j.jdmm.2025.101019

Zaragoza, M. P. P., Simancas-Cruz, M., & Forgione-Martín, G. (2019). an application of geomarketing to coastal tourism areas. Journal of Tourism & Management Studies. 15, 7-16. DOI:10.18089/tms.2019.150401